موزه آب یزد (خانه کلاهدوزها)؛ شاهکار معماری و مهندسی آب در کویر

سلام! من به عنوان پژوهشگر و کارشناس گردشگری در مجله خبری پرشین هتل، پس از بارها گشت وگذار در کوچه پس کوچه های شهر جهانی یزد و بازدیدهای تخصصی از بناهای تاریخی این شهر، قصد دارم شما را با یکی از شگفت انگیزترین شاهکارهای مهندسی نیاکانمان آشنا کنم. موزه آب یزد که در عمارت باشکوه و تاریخی "خانه کلاهدوزها" واقع شده است، تنها یک موزه ساده برای نمایش اشیاء قدیمی نیست؛ بلکه راوی زنده نبرد و سازگاری هوشمندانه انسان با خشم طبیعت کویر است. وقتی برای اولین بار پا به پایاب خنک این عمارت گذاشتم، صدای جریان آب در عمق ده متری زمین، تمام معادلات ذهنی ام را از یک شهر خشک و کویری به هم ریخت.

تاریخچه موزه آب یزد؛ یادگار خاندان کلاهدوزها

این بنای بی نظیر که مساحتی بالغ بر ۷۲۰ متر مربع دارد، در سال ۱۲۶۶ هجری شمسی در دوره قاجار به دستور یکی از تجار نامدار و خوش نام یزدی به نام "حاج سید علی اکبر کلاهدوز" بنا شد. جالب است بدانید که این عمارت مسکونی سال ها محل زندگی نوادگان این خاندان بود تا اینکه در سال ۱۳۷۹ شمسی، هم زمان با برگزاری اولین همایش بین المللی کاریز در ایران، با تغییر کاربری به موزه آب یزد تبدیل شد. انتخاب این خانه برای احداث موزه یک دلیل مهندسی بسیار محکم داشت: عبور دو رشته قنات تاریخی از زیر عمارت!

معماری منحصر به فرد ۵ طبقه؛ نبوغ ایرانی در قلب زمین

ویژگی بی همتای خانه کلاهدوزها که آن را از سایر بناهای سنتی متمایز می کند، ساختار پنج سطحی (پنج طبقه) آن است. در روزگاری که خبری از تکنولوژی های مدرن ساختمان سازی نبود، معماران یزدی سه طبقه از این خانه را در دل زمین حفر کردند تا ساکنان از گرمای طاقت فرسای تابستان در امان بمانند. گنجاندن زمان کافی برای بازدید دقیق از این پنج سطح در برنامه های رزرو تور یزد، تجربه ای فراموش نشدنی از درک هوش معماری ایرانی را برای مسافران رقم خواهد زد.

• سطح اول (پایین ترین طبقه): این بخش محل تلاقی دو قنات مهم یزد یعنی "قنات رحیم آباد" و "قنات زارچ" است. قنات زارچ با قدمتی بالغ بر ۲۰۰۰ سال و طولی بیش از ۷۵ کیلومتر، یکی از شاهکارهای بشری است که هنوز هم از زیر این خانه جریان دارد.
• سطح دوم (پایاب): در عمق ۱۰ متری زمین، فضایی هشت ضلعی به نام پایاب قرار دارد. این فضا که حوضی فیروزه ای در میان خود دارد، به دلیل تبادل حرارتی با آب قنات، دمای بسیار خنک و ثابتی در تمام فصول دارد و در گذشته برای نگهداری مواد غذایی و استراحت در ظهرهای تابستان استفاده می شده است.
• سطح سوم (زیرزمین): این طبقه شامل دالان ها و اتاق هایی است که با معماری هوشمندانه خود، در بیشتر روزهای سال خنک و مطبوع باقی می مانند.
• سطح چهارم (طبقه همکف): همان حیاط اصلی و باصفای خانه است که با اتاق های پنج دری، تالار آینه کاری شده، اتاق های ارسی و پنجره های رنگی با گچ بری های ظریف طرح گیاهی تزیین شده است.
• سطح پنجم (پشت بام): در پشت بام این خانه تاریخی، چاه خانه ای قرار دارد. در گذشته با استفاده از چرخ چاه، آب را از قنات بالا کشیده و آب انبار طبقه همکف را برای مصرف روزانه و آشامیدنی پر می کردند.

در گنجینه موزه آب یزد چه می بینیم؟

علاوه بر معماری خود بنا که بزرگترین موزه زنده است، بیش از صدها شیء تاریخی مرتبط با آب در این مکان نگهداری می شود. شما می توانید ابزار و ادوات حفر کاریز، کلنگ های فولادی، وسایل تامین روشنایی مقنی ها در تاریکی قنات و لباس های مخصوص آن ها را از نزدیک ببینید. یکی از جذاب ترین بخش ها، ظروف سفالی خاص و ساعت های آبی (تاس آب) است که در گذشته میرآب ها برای محاسبه زمان و تقسیم دقیق و عادلانه سهم آب کشاورزان از آن استفاده می کردند. اسناد تاریخی توزیع آب و وقف نامه های قدیمی نیز اسناد معتبری از فرهنگ غنی مردم این دیار هستند. ما همواره به مسافران خود توصیه می کنیم پیش از انجام رزرو هتل یزد، حتماً اقامتگاه های سنتی نزدیک به بافت تاریخی و میدان امیرچخماق را بررسی کنند تا دسترسی پیاده و آسانی به این گنجینه های ارزشمند داشته باشند.

اطلاعات بازدید، آدرس و قیمت بلیط (به روزرسانی ۱۴۰۴)

دسترسی به موزه آب در شهر یزد بسیار آسان است. این بنا دقیقاً در سمت شمالی میدان معروف امیرچخماق، ابتدای خیابان قیام و در چهارراه شهدا واقع شده است. با توجه به ترافیک و محدودیت های جای پارک در بافت تاریخی، برنامه ریزی درست برای رزرو هتل در فاصله نزدیک به میدان امیرچخماق می تواند به میزان چشمگیری در وقت و هزینه های حمل ونقل شما در طول سفر صرفه جویی کند.

• ساعات کاری: همه روزه از ساعت ۰۹:۰۰ صبح تا ۱۸:۳۰ عصر دایر است (توجه داشته باشید که معمولاً بین ساعت ۱۴:۳۰ تا ۱۵:۳۰ موزه برای استراحت پرسنل تعطیل است). در تعطیلات رسمی تقویم نیز درهای موزه بسته می باشد.
• قیمت بلیط: در سال ۱۴۰۴، هزینه ورودی برای گردشگران ایرانی ۱۰ هزار تومان و برای اتباع خارجی ۱۰۰ هزار تومان تعیین شده است.
• بهترین زمان بازدید: فصل های پاییز و بهار به دلیل هوای مطبوع یزد، بهترین زمان برای گشت وگذار هستند؛ با این حال، حتی در چله تابستان نیز حضور در عمق خنک پایاب این عمارت لذتی بی بدیل دارد.