جاذبه های تاریخی و ثبت ملی مشهد برای بازدید

وقتی اسم شهر مشهد می آید، بیشتر ما اول به حرم امام رضا (ع) فکر می کنیم؛ اما اطراف این شهر، مجموعه ای از جاذبه های تاریخی و آثار ثبت ملی وجود دارد که می توانند چهره ی کاملاً متفاوتی از مشهد را به شما نشان بدهند.

من به عنوان کارشناس پرشین هتل، بارها با مسافرانی روبه رو شده ام که بعد از دیدن فقط حرم و یکی دو مرکز خرید، می گویند: «ای کاش زودتر می دانستیم مشهد این همه جای تاریخی دارد تا برنامه مان را جور دیگری می چیدیم.»

در این راهنما سعی کرده ام مهم ترین جاذبه های تاریخی مشهد و اطراف آن را معرفی کنم و در قالب جدول، راه های دسترسی (مترو، اتوبوس، تاکسی) را هم برای هرکدام به شکل کاملاً کاربردی بنویسم.

جاذبه های تاریخی مهم در مشهد و اطراف آن

در محدوده مشهد و خراسان رضوی، آرامگاه فردوسی و شهر تاریخی توس، در کنار خانه های تاریخی، بقاع قدیمی، پارک کوهسنگی و مجموعه هایی مثل آرامگاه نادرشاه افشار، در پرونده های مهم میراث فرهنگی ایران جایگاه ویژه ای دارند.

اگر اهل تاریخ و ادبیات هستید، «توس و فردوسی» برای شما حکم مقصد شاخص را دارد و اگر بیشتر به فضاهای مذهبی و معماری دوره صفویه و قاجار علاقه مندید، باید سراغ بافت قدیم مشهد، خانه های تاریخی، گنبدها و موزه ها بروید.

۱. توس و آرامگاه فردوسی؛ هویت فرهنگی مشهد

شهر تاریخی توس در نزدیکی مشهد، قلب تپنده ی هویت فرهنگی این منطقه است؛ جایی که آرامگاه حکیم ابوالقاسم فردوسی، گنبد هارونیه و بقایای ارگ و حصار قدیم شهر در آن قرار دارد.

آرامگاه فردوسی با الهام از معماری هخامنشی و ساسانی، و اشعار حک شده روی سنگ ها، برای خیلی از مسافران، یکی از متفاوت ترین تجربه ها در سفر به مشهد است؛ در اغلب لیست های «مکان های تاریخی مهم مشهد»، نام آرامگاه فردوسی در رتبه های اول دیده می شود.

خودم بارها دیده ام مسافرها بعد از دیدن توس می گویند: «نگاهمان به مشهد عوض شد؛ حس کردیم فقط یک شهر زیارتی نیست، یک شهر ریشه دار در ادبیات و تاریخ است.»

مسیر و دسترسی به توس و آرامگاه فردوسی

جاذبه	منطقه / آدرس کلی	دسترسی با مترو	دسترسی با اتوبوس	دسترسی با خودروی شخصی / تاکسی
آرامگاه فردوسی	توس، انتهای بلوار شاهنامه، بلوار بهارستان	مترو مستقیم ندارد؛ نزدیک ترین گزینه، یکی از ایستگاه های خط ۱ در غرب شهر و ادامه مسیر با تاکسی است.	یک خط اتوبوس تندرو و چند خط عادی از مشهد به سمت توس و آرامگاه فردوسی حرکت می کنند.	با تاکسی دربست یا خودروی شخصی از مشهد حدود ۳۰–۴۵ دقیقه (بسته به ترافیک) زمان می برد.
گنبد هارونیه	نزدیک آرامگاه فردوسی در شهر توس	همان مسیر آرامگاه فردوسی (مترو ندارد).	معمولاً با همان اتوبوس ها یا تاکسی های محلی توس قابل دسترس است.	چند دقیقه با خودرو از آرامگاه فردوسی؛ می توانید هر دو را در یک نصفه روز ببینید.

۲. بافت تاریخی و مذهبی اطراف حرم (خانه ها و گنبدهای تاریخی)

اطراف حرم امام رضا (ع)، علاوه بر بازارها و پاساژها، یک بافت تاریخی ارزشمند وجود دارد که شامل خانه های قاجاری، گنبدهای قدیمی و گذرهای سنتی می شود.

خانه داروغه، خانه ملک، خانه توکلی، خانه احمدیان و چند خانه تاریخی دیگر، در سال های اخیر مرمت شده اند و برخی از آن ها به کافه یا موزه تبدیل شده اند.

بسیاری از این خانه ها در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده اند و خانه داروغه حتی جایزه مرمت یونسکو را هم دریافت کرده است؛ اگر وقت تان کم است و فقط می خواهید یکی از این خانه ها را ببینید، از نظر من خانه داروغه بهترین نقطه شروع است، چون هم مرمت شده و سالم است، هم فضای کافه/موزه دارد و تجربه اش برای مسافر «ملموس تر» است.

چند خانه تاریخی مهم اطراف حرم و دسترسی به آن ها

نام جاذبه	نوع و دوره تاریخی	موقعیت کلی	دسترسی با مترو	دسترسی با اتوبوس / تاکسی
خانه داروغه	خانه قاجاری، ثبت ملی، برنده جایزه مرمت یونسکو	نزدیک حرم، بافت قدیم پایین خیابان	نزدیک ترین ایستگاه، شهدا (خط ۲) + پیاده روی یا تاکسی تا محدوده حرم.	با اتوبوس های منتهی به حرم و سپس کمی پیاده روی در بافت قدیم، یا تاکسی مستقیم.
خانه ملک	خانه قاجاری، ثبت ملی، موزه و مرکز هنرهای سنتی	خیابان امام خمینی، نزدیک حرم	ایستگاه شریعتی (تقی آباد) یا امام خمینی در خط ۱ + تاکسی کوتاه تا حرم.	اتوبوس های حرم یا تاکسی های خطی میدان شهدا و حرم.
خانه توکلی	عمارت دوطبقه قاجاری، ثبت ملی	در محدوده ارگ قدیم مشهد	ایستگاه شهدا (خط ۲) + پیاده روی در بافت تاریخی.	تاکسی یا اتوبوس های حرم؛ مناسب برای گشت پیاده در کوچه های قدیمی.
خانه های احمدیان، غفوری، اکبرزاده و…	خانه های قاجاری و پهلوی، ثبت ملی	پراکنده در خیابان های آزادی، ارگ، چهارراه شهدا	ایستگاه های شریعتی، امام خمینی، شهدا (خط ۱ و ۲) بسته به موقعیت هر خانه.	بهتر است برای این ها از تاکسی استفاده کنید یا یک گشت پیاده برنامه ریزی شده داشته باشید.

۳. گنبد خشتی و دیگر بقاع تاریخی مشهد

«گنبد خشتی» یکی از قدیمی ترین زیارتگاه های تاریخی مشهد است که قدمتش به دوره تیموریان می رسد و بعدها در صفویه بازسازی شده است. این بنا با گنبد آجری، کتیبه های قرآنی و فضای معنوی خاص، در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده و برای خیلی از زائران، ترکیبی از «زیارت» و «آشنایی با معماری سنتی» را فراهم می کند.

بازدید از این گنبد، هم یک تجربه تاریخی است، هم معنوی؛ مخصوصاً اگر از شلوغی صحن های اصلی حرم کمی فاصله بگیرید و در فضای آرام تری چند دقیقه ای بنشینید.

دسترسی به گنبد خشتی و برخی بقاع تاریخی

نام جاذبه	موقعیت کلی	دسترسی با مترو	دسترسی با اتوبوس / تاکسی
گنبد خشتی	در محدوده بافت قدیمی مشهد، نزدیک مناطق مسکونی قدیمی	مترو مستقیم ندارد؛ نزدیک ترین گزینه، شهدا (خط ۲) یا یکی از ایستگاه های مرکز شهر و ادامه با تاکسی است.	تاکسی های محلی یا اتوبوس های داخل شهری؛ پیشنهاد می کنم از راننده تاکسی بخواهید در رفت و برگشت صبر کند تا برای برگشت درگیر پیدا کردن مسیر نشوید.
سایر بقاع و گنبدهای تاریخی محلی	پراکنده در محله های قدیمی و حاشیه ای	معمولاً مترو در نزدیکی ندارند.	بهترین راه، استفاده از خودروی شخصی یا تاکسی شهری و برنامه ریزی چندجاذبه ای در یک روز است.

۴. پارک کوهسنگی؛ تفرجگاه قدیمی با پس زمینه تاریخی

کوهسنگی امروزه بیشتر به عنوان یک پارک تفریحی شناخته می شود، اما در عین حال، یکی از قدیمی ترین تفرجگاه های مشهد و محل رویدادهای تاریخی مختلف در گذشته بوده است.

معماری ورودی سنگی، منظره شهر از بالای کوه و نزدیکی به خیابان احمدآباد و بافت قدیمی، این مجموعه را به پلی میان «تفریح» و «تاریخ» تبدیل کرده است.

دسترسی به پارک کوهسنگی

مسیر	روش دسترسی	نکته کاربردی
با مترو	سوار قطارهای خط ۲ شوید و در ایستگاه «کوهسنگی» پیاده شوید؛ این ایستگاه حدود یک کیلومتر از درب شرقی پارک فاصله دارد.	بهترین و سریع ترین راه دسترسی عمومی؛ مخصوصاً اگر هتل شما نزدیک یکی از ایستگاه های خط ۲ باشد.
با اتوبوس	چند خط اتوبوس شهری از میدان شریعتی (تقی آباد) و احمدآباد به سمت کوهسنگی فعال است.	مناسب برای کسانی که دوست دارند مسیر شهر را هم در طول راه ببینند.
با تاکسی / خودروی شخصی	دسترسی مستقیم از خیابان کوهسنگی و احمدآباد؛ پارکینگ اطراف پارک تا حدی پاسخ گوی نیاز است.	در روزهای تعطیل و عصرها ممکن است جای پارک محدود باشد؛ بهتر است زودتر بروید.

۵. آرامگاه نادرشاه افشار (باغ نادری)

باغ نادری و آرامگاه نادرشاه افشار در مرکز مشهد، یکی از مهم ترین جاذبه های تاریخی و ملی شهر است؛ مجسمه سوارکاری نادر، بنای یادبود و موزه اسلحه و اشیای دوره افشاری، ترکیبی از تاریخ نظامی و هویت ملی را به شما نشان می دهد. این مجموعه برای مسافرانی که می خواهند فراتر از فضای صرفاً مذهبی شهر را ببینند، گزینه ای ایده آل است؛ به خصوص اگر علاقه مند به تاریخ ایران بعد از صفویه باشید.

باغ نادری در نزدیکی چهارراه شهدا و خیابان شهید نواب صفوی قرار دارد؛ برای دسترسی، می توانید با مترو تا ایستگاه «شهدا» (خط ۲) بروید و بقیه راه را پیاده یا با تاکسی کوتاه طی کنید، یا از تاکسی های خطی و اتوبوس های مرکز شهر استفاده کنید.

۶. حمام مهدی قلی بیک و موزه مردم شناسی

حمام مهدی قلی بیک، یکی از حمام های تاریخی دوره صفوی در مشهد است که امروز به موزه مردم شناسی تبدیل شده و در نزدیکی حرم، در دل بافت قدیم قرار دارد. در این موزه می توانید با سبک زندگی، پوشش، آیین ها و مشاغل سنتی مردم خراسان آشنا شوید؛ خیلی از مسافران بعد از بازدید می گویند: «برای اولین بار فهمیدیم پشت این بناهای تاریخی، چه داستان هایی از زندگی روزمره مردم بوده.»

برای دسترسی، کافی است خودتان را به محدوده حرم برسانید؛ از آنجا با چند دقیقه پیاده روی در بافت قدیم، یا با راهنمایی راهنمایان محلی، می توانید وارد این حمام تاریخی و موزه شوید. نزدیک ترین ایستگاه مترو به این محدوده، ایستگاه «شهدا» (خط ۲) یا «شریعتی» در خط ۱ است و از آنجا با تاکسی یا پیاده روی می توانید خود را به حرم و سپس موزه برسانید.

کدام جاذبه را در چند روز اول سفر ببینیم؟

اگر برای اولین بار با خانواده به مشهد می آیید و برنامه تان ۳ تا ۴ روزه است، معمولاً پیشنهاد من این است:

• یک روز را به حرم و بافت تاریخی اطراف (خانه داروغه، حمام مهدی قلی بیک، خانه ملک و…) اختصاص دهید.
• نصف روز را برای کوهسنگی و کمی قدم زدن در احمدآباد کنار بگذارید.
• یک نصفه روز تا یک روز کامل را برای توس، آرامگاه فردوسی و گنبد هارونیه در نظر بگیرید.
• اگر وقت داشتید، آرامگاه نادرشاه را هم در یکی از عصرها ببینید؛ هم به مرکز شهر نزدیک است، هم زیاد وقت نمی گیرد.

اگر محل اقامت تان را با دقت انتخاب کنید، می توانید با استفاده از مترو و اتوبوس، بخش زیادی از این جابه جایی ها را بدون نیاز به تاکسی انجام دهید؛ در زمان رزرو هتل یا رزرو هتل مشهد می توانید از کارشناس بخواهید نزدیک ترین ایستگاه مترو به هتل را هم به شما بگوید تا در برنامه ریزی روزانه تان لحاظ کنید.

چطور برنامه ریزی کنیم که «هم زیارت باشد، هم تاریخ»؟

خیلی از مسافرانی که با ما تماس می گیرند، در ابتدا فقط به حرم و نهایتاً یکی دو مرکز خرید فکر می کنند؛ اما وقتی برایشان از توس، خانه های تاریخی، باغ نادری و گنبد خشتی می گوییم، معمولاً می گویند: «ای کاش این ها را از قبل می دانستیم تا هتل را طوری بگیریم که دسترسی به همه جا راحت تر باشد.»

اگر برای بار اول به مشهد می آیید، پیشنهاد من این است که قبل از نهایی کردن رزرو تور مشهد، یک بار لیست جاذبه هایی را که دوست دارید ببینید (حرم، کوهسنگی، توس، خانه های تاریخی، باغ نادری و…) روی نقشه نگاه کنید و بعد از کارشناس بخواهید که هتل را طوری پیشنهاد کند که هم دسترسی به حرم خوب باشد، هم به مترو و مسیرهای خروجی شهر.

در نهایت، مشهد فراتر از یک مقصد صرفاً زیارتی است؛ ترکیبی از تاریخ، ادبیات، معماری، طبیعت و معنویت. اگر برنامه ریزی تان را کمی دقیق تر کنید، می توانید در یک سفر چندروزه، هم زیارت کنید، هم در کوچه های قدیمی و محله های تاریخی قدم بزنید، و هم در هوای توس و کنار آرامگاه فردوسی، کمی با ریشه های زبان و فرهنگ مان خلوت کنید.

برای شناخت عمیق تر این جاذبه ها، سر زدن به مجله گردشگری پرشین هتل هم می تواند به شما کمک کند که قبل از سفر، تصویر روشن تری از مشهدِ تاریخی و فرهنگی داشته باشید.