مشهد - تا 70% تخفیف هتل های مشهد

۰۰:۳۹:۳۳۱۳۹۵اسفند۲

به مرکز جامع رزرواسیون آنلاین هتل های مشهد و هتل آپارتمان های مشهد با هدف خدمت به زائران حضرت امام رضا در مشهد مقدس خوش آمدید

رزرو نوروزی هتل های مشهد
Back شما اینجا هستید: hotel مشهد نمایش موارد بر اساس برچسب: شهرمشهد مقدس
مشهد

مشهد کلان‌شهری در شمال شرقی ایران و مرکز استان خراسان رضوی است. بر اساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۸۵ این شهر با ۲٬۴۱۰٬۸۰۰ نفر جمعیت دومین شهر پرجمعیت ایران پس از تهران است .این شهر به واسطه وجود حرم علی بن موسی‌الرضا، هشتمین امام مذهب شیعه، سالانه پذیرای بیش از ۳۲ میلیون زائر از داخل و بیش از یک میلیون زائر از خارج از کشور است. مشهد تنها در فصل تابستان سال ۱۳۸۹ پذیرای بیش از ۱۳ میلیون مسافر بود. آمار نشان می‌دهد وجود آرامگاه علی بن موسی الرضا در مشهد موجب شده است که به طور میانگین هر ایرانی، هر سه سال یک‌بار به مشهد سفر کند. مساحت شهر مشهد درآخرین تغییرات بالغ بر ۴۷۵ کیلومتر مربع می‌باشد.


حوضهٔ رودخانهٔ کشف‌رود که شهر مشهد در آن قرار دارد به خاطر شرایط مناسب طبیعی، از پیش از اسلام به عنوان یکی از مناطق مورد توجه برای سکونت در خراسان به حساب می‌آمده‌است. این منطقه ابتدا مسکن اقوام آریائی بود. در نزدیکی شهر فعلی مشهد شهری بنام توس وجود داشته‌است . در اسطوره‌های ایرانی بنای اصلی شهر توس را به جمشید و تجدید بنای آن را به توس، پهلوان و سپهسالار کیانی نسبت می‌دهند. از تاریخ این شهر در قبل از اسلام، به جز افسانه‌ای چند، آگاهی چندانی در دست نیست. ولی با توجه به اسناد موجود، می‌توان حدس زد که این شهر در اواخر حکومت ساسانیان، یکی از مرزداری‌های سر راه گرگان و نیشابور به مرو و بلخ، و از ولایت‌های مشهور درخراسان بزرگ بوده‌است.

مشهد

توس در زمان خلافت عثمان به‌طور کامل توسط اعراب فتح شد. در دورهٔ اسلامی این منطقه بخشی از ولایت توس به مرکزیت شهر تابران بود که آبادی‌های سناباد و نوغان که بخشی از مشهد کنونی هستند را نیز در بر می‌گرفت. پس از حملهٔ مغولان مردم شهر ویران‌شدهٔ توس به مشهد مهاجرت کردند و شهر توسعه پیدا کرد. مشهد در زمان حکومت نادرشاه افشار به عنوان پایتخت ایران انتخاب شد.

کاوش های باستان شناسی پیرامون حرم مطهر، ضمن تائید این که در صدر اسلام در جایگاه مضجع شریف بنا ها و عماراتی وجود داشته این احتمال را تقویت می نماید که آن ابنیه برروی تپه ای به بلندای حدود 10 متر قرار داشته است.

مقارن با دورن تیموری و حکمرانی شاهرخ عمران و توسعه مشهدالرضا اوج گرفت و به صورت شهری مهم پیرامون مضجع حضرت رضا(ع) و نوغان درآمد.

مشهد

سیمای پیشین محله های قدیمی مشهد


حافظ ابرو مورخ و جغرافیانگار عر تیموری محله های مشهد را به نام های کاریز، سناباد، چاه نو، دستجرد، منصوریه، ابوبکرآباد، پس باره ذکر می کند. یکی از سیاحان اروپایی که در سال 1822م به مشهد مسافرت کرده مجموع این شهر را 32 محله معرفی نموده است. به رغم آن صنیع الدوله در سال 1300ق می نویسد: شهر مشهد در این زمان شش محله بزرگ و ده محله کوچک دارد که محلات بزرگ آن شامل خیابان علیا، خیابان سفلی، سراب، عیدگاه، چهارباغ و نوغان و محله های کوچک: پاچنار، ارگ، سرسوق، سرحوضان، جدیدها، مرویها و ... بوده است.

 

مشهد

 

روی هم رفته از شش محله سراب، سرشور، عیدگاه، پایین خیابان ،نوغان و بالا خیابان، دو محله نوغان و سراب قدیمی تر از بقیه هستند. محلات سرشور و عیدگاه هم از نظر قدمت پس از نوغان و سراب قرار دارند.

دو محله بالا خیابان و پایین خیابان هم که جدیدتر هستند در زمان احداث مشهد(در آغاز سده یازدهم هجری) به این نام شهرت یافته اند. بعدها مقارن با حکومت پهلوی به تدریج با ورود وسائط نقلیه نیاز تغییرات جدید شهری احساس شد تا این که " خیابان فلکه شمالی" در سال 1308ش به کوشش اسدی نایب التولیه آستان قدس برگرد بارگاه حضرت رضا(ع) احداث شد و سپس خیابان های دیگری به شهر افزوده شد.

 

mashhad

 

نام مشهد

واژه مشهد به معنی محل شهادت است و به این معانی به واژه «مشاهد» جمع بسته می‌شود. واژگان «مشهد» و «مشاهد» در عرف و اصطلاح سده ۳ هـ. ق، بر قبور ائمه و اولیاء و رجال اطلاق می‌شده‌است، چنان که در آن زمان، مشهد مرغاب در فارس، و مشهد میهنه (آرامگاه ابوسعید ابوالخیر) و مشهد توس یا مشهد رضوی در خراسان، وجود داشته‌است. علی بن موسی الرضا پس از قتل به دست مأمون عباسی در سال ۲۰۲ هـ. ق، در آرامگاه هارونی سناباد به خاک سپرده شد. از آن پس «سناباد نوغان» به نام «مشهدالرضا» خوانده شد و به مرور زمان بر پهنه آن، به ویژه در زمان شاه تهماسب صفوی افزوده گشته و مردم توس به مشهد کوچ داده شدند؛ و به مرور زمان نام مشهد بر این شهر ماندگار شد. گفتنی است که نام مشهد اولین بار توسط سلطان محمود غزنوی به این شهر داده شد.

mashhad

 

 

مشهد در دوره اسلامی

به گفته تاریخ نویسان، هنگامی که یزدگرد سوم از برابر سپاهیان مسلمان عرب گریخت، به خراسان روی آورد. سپاه مسلمانان به فرماندهی احنف بن قیس که مامور فنح خراسان بودند وی را تعقیب کردند. یزدگرد که آنان را به دنبال خویش یافت، راهی توس شد تا از کنارنگ توس مرزبان خود در آن خطه پناه بخواهد، اما کنارنگ با این بهانه که از یک سو، توس گنجایش موکب بزرگ پادشاهی را ندارد، و از سوی دیگر، پناه دادن به پادشاه، امکان یورش سپاه مسلمانان را افزایش می‌دهد، یزدگرد را از توس راهی مرو کرد. حاکم مرو نیز در آغاز به استقبال یزدگرد شتافت، اما سرانجام از او رخ برتافت و آخرین شاه ساسانی در سال ۳۱ هجری به دست آسیابانی در مرو کشته شد. کنارنگ توس هم با احساس خطر از سپاه مسلمانان، طی نامه‌ای از عبدالله بن عامر، امان خواست و عهد کرد که اگر پیشنهاد او پذیرفته شود، در فتح نیشابور مسلمانان را یاری خواهد داد. پس چنین کرد و به امارت نیشابور دست یافت. با این ترفند، کنارنگیان، به رغم فتح خراسان، همچنان نفوذ خود را در خطه توس حفظ کردند و تا پایان عصر اموی و چیرگی سپاه ابومسلم در سال ۱۲۹ هجری، در آن جا ماندند و تنها پس از یورش سرداران ابومسلم بود که آن جا را رها ساختند.

مشهد در دوره امویان

از تاریخ توس در دوران امویان نیز خبر چندانی در دست نیست. تنها باید از مهاجرت و اقامت و درگذشت خواجه ربیع بن خثیم از یاران ابن مسعود صحابی یاد کرد که در حدود سالهای ۳۵ هجری راهی خراسان شد و در نوغان اقامت گزید و در سال ۶۱ در همان جا درگذشت و دفن شد.

مشهد در دوره عباسیان

در دوره عباسیان، گرچه فرمانداران خراسان از جانب حکومت مرکزی برگزیده می‌شدند، اما بی کفایتی این والیان و جنبش‌هایی که در گوشه و کنار این خطه رخ می‌داد، گاه مردم را چنان برمی‌آشفت که خواهان برکناری ایشان می‌شدند. از جمله در سال‌های پایانی قرن دوم، آن زمان که علی بن عیسی والی خراسان بود، فتنه و آشوب تا آن اندازه در خراسان بالا گرفت که هارون الرشید در سال ۱۸۹ خود برای سرکوب شورش، رهسپار ولایات شرقی شد. اما علی بن عیسی، فرصت طلبانه، و با هدایای بسیار، در ری نزد او آمد و هارون او را در حکمرانی خراسان پایدار داشت. ولی با سپری شدن یک سال، شورش از حد گذشت و هارون وی را برکنار نمود. در سال ۱۹۲ نیز خود برای استقرار امنیت کامل، راهی خراسان شد و در باغ حمید بن قحطبه اقامت گزید. یک سال پس از آن چنان بیمار شد که همان جا مرد و در تالار بزرگ کاخی که در آن باغ قرار داشت، به خاک سپرده شد. در دوران حکومت هارون عباسی، حمید بن قحطبه طائی والی خراسان بود که کاخی در باغی واقع در ۱٫۵ کیلومتری سناباد داشت. در بهار سال ۱۹۳ هجری قمری، هارون که برای سرکوب شورشی عازم سمرقند بود، در نوغان بیمار شد و بنا به وصیتش او را در آن باغ دفن کردند. چند سال بعد در دوران خلافت مامون، در ۲۰۲ هجری قمری، علی بن موسی‌الرضا که پس از یک سال اقامت در مرو عازم بغداد بود، در منزل امیر سناباد مسموم شد و مأمون پیکر او را نزدیک قبر هارون به خاک سپرد. از آن پس آن نقطه «مشهد الرضا» به معنی «محل شهادت رضا» و به اختصار مشهد نام گرفت.

مشهد

از توس تا مشهد

توس، در دل خود شهرهایی داشته، که نوغان و طابران از آبادترین آنها بوده و آورده‌اند که این دو شهر هزار قریه و آبادی را در بر می‌گرفته‌است.... در طول تاریخ، گاه نوغان اعتبار افزونتری می‌یافته و زمانی طابران رونق بیشتری داشته‌است. جایی که اکنون به نام شهر توس معروف است و آرامگاه فردوسی، حماسه سرای نامدار ایران در آن قرار دارد، تنها بخشی از توس قدیم، یعنی همان طابران است، که بقایای ارگ و باروی نیمه ویرانی که مردم آن را قصر مامون می‌خوانند و بنای بزرگی که به بقعه هارونیه مشهور شده‌است، در آن پیداست. این محل، در حال حاضر حدود بیست کیلومتری شمال غربی شهر مشهد است. دیگر شهر بزرگ و نامدار توس، نوغان بوده که اینک در دل شهر مشهد قرار دارد. یکی از آبادی‌های پیرامون نوغان، روستایی به نام سناباد بوده که آب و هوایی خوش و مطبوع، کشتزارهایی پربار،قنات‌هایی سرشار و بوستانهایی شاداب و سرسبز داشته‌است.[۱۲] در بهار سال ۱۹۳ ه-ق هنگامی که هارون جهت سرکوب شورشی در سمرقند به نوغان رسید مریض و سپس فوت نمود وی وصیت نموده بود پس از مرگ او را در باغ مجاور محل اقامتش دفن نمایند. مآمون جانشین هارون پس از گذشت چند سالی از خلافتش در اثر طغیانی که علیه وی در عراق پدید آمد به قصد آنکه تمایل شیعیان را به خود جلب کند «علی ابن موسی الرضا» را به جانشینی نامزد کرد. علی ابن موسی الرضا پس از یک سال ماندن در مرو رهسپار بغداد شد، وقتی به روستای نوغان رسید به خانه امیر سناباد وارد و در آن جا مسموم و در سال ۲۰۲ یا ۲۰۳ ه-ق پس از سه روز درگذشت و پیکرش در باغ حمید بن قحطبه در ۱٫۵ کیلومتری روستای سناباد مدفون شد، از همان زمان این نقطه به نام مشهد الرضا و بعد به اختصار مشهد نام گرفت

در تاریخ ۱۳۸۸/۸/۸ سالروز تولد علی بن موسی الرضا، امام هشتم شیعیان، توسط محمود احمدی نژاد (رئیس جمهور وقت) و نمایندگان مجلس شورای اسلامی، مشهد رسماً به عنوان «پایتخت معنوی ایران» برگزیده شد.

شهر مشهد مرکز استان خراسان رضوی با ۲۰۴ کیلومتر مربع مساحت، در شمال شرق ایران و در طول جغرافیایی ۵۹ درجه و ۱۵ دقیقه تا ۶۰ درجه و ۳۶ دقیقه و عرض جغرافیایی ۳۵ درجه و ۴۳ دقیقه تا ۳۷ درجه و ۸ دقیقه و در حوضه آبریز کشف رود، بین رشته کوه‌های بینالود و هزار مسجد واقع است. ارتفاع شهر از سطح دریا ۹۸۵ متر و فاصلهٔ آن از تهران ۹۶۶ کیلومتر است.

دشت (جلکه) مشهد که جزو حوضه آبریز کشف رود بوده وسعتی بالغ بر ۱۶۵۰۰ کیلومتر مربع داشته که از این وسعت ۵۰۰۰ کیلومتر مربع آن را دشت و بقیه را ارتفاعات تشکیل می‌دهد. میزان نزولات جوی در ارتفاع و سطح دشت تفاوت زیادی دارد بطوریکه در ارتفاعات هزارمسجد ۸۰۰ میلی متر و در سطح دشت مشهد متوسط ۲۵۰ میلی متر گزارش شده‌است. از میان سازندهای موجود در این دشت سازند مزدوران (سازند دوران دوم) در رابطه با منابع آب زیرزمینی حائض اهمیت است. این سازند که از رسوبات سخت کربناته تشکیل شده به دلیل وجود فضاهای خالی کارستی قادر است سفره‌های آب زیرزمینی را بوجود آورد. از جمله منابع آب سطحی این دشت نیز می‌توان به خود رودخانه کشف رود اشاره کرد. این رودخانه در گذشته دارای آب زیادی بوده‌است ولی در حال حاضر به علت پایین افتادن سطح آب زیرزمینی و در نتیجه قطع شدن زهکش‌ها تنها در مواقع سیلابی شدید مقداری آب از سرشاخه‌های آن وارد می‌شوند.

آب و هوای مشهد معتدل و متغیر است و وزش بادها در آن بیشتر در جهت جنوب شرقی به شمال غربی است. حداکثر درجه حرارت در تابستان‌ها ۴۳ درجه بالای صفر و کمترین آن در زمستان‌ها ۲۳ درجه زیر صفر است.

دیدنی‌ها

از دیدنی‌های داخل شهر مشهد و اطراف آن می‌توان به موارد زیر اشاره نمود:

از سناباد و توس قدیم آثار تاریخی زیادی بر جای نمانده و پیشینهٔ بیشتر آثار تاریخی در این شهر به پس از قرن ۸ هجری می‌رسد. از آن‌جمله می‌توان به مسجد گوهرشاد، میل اخنگان، مسجد هفتاد و دو تن، گنبد خشتی و مصلی طرق اشاره کرد. از شهر تاریخی توس بناهایی مانند گنبد هارونیه برجا مانده‌است (هم اکنون شهر توس در حال یازسازی است). چهار طاقی بازه هور نیز از قدیمی‌ترین بناهای موجود در محدودهٔ شهر است که زمان ساخته‌شدنش را قرن سوم میلادی تخمین می‌زنند. آرامگاه نادرشاه، آرامگاه فردوسی و نیز مدارسی چون عباسقلی خان از دیگر آثار تاریخی موجود در شهر است. از دیگر مراکز دیدنی و تفریحی شهر مشهد می‌توان بهموزه‌های آستان قدس رضوی (که خود شامل چندین موزه است)، مجتمع تجاری پروما، بازار رضا، بازار بین المللی، بازار خیام، مجتمع آلتونو مجتمع تجاری الماس شرق و مجتمع تجاری وصال اشاره کرد.

از مجموعه پارک‌ها و پارک‌های شادی می‌توان به پارک کوهسنگی، پارک و شهربازی ملت، کوهستان پارک شادی، باغ وحش و پارک جنگلی وکیل‌آباد، مجموعه سرزمین موج‌های آبی به عنوان بزرگترین پارک آبی سرپوشیده آسیا و همچنین مجموعه بزرگ پارک موضوعی سپاد اشاره کرد.

ییلاقات اطراف مشهد، به خصوص شاندیز و طرقبه، زشک، نغندر، جاغرق، منطقه ییلاقی خور (قزلق) و منطقه ییلاقی سررود در شمال غربی مشهد، چالی دره، پارک جنگلی وکیل‌آباد، بوستان ملت، آبشار اخلمد و کنگ (ماسوله‌ای کوچک)، آبشار ارتکند، پارک جنگلی نه دره در دو کیلومتری جنوب مشهد، بازار بعثت طرقبه، منطقه دیدنی فریزی، سد ارداک، هفت حوض، چشمه گیلاس،چشمه گراب از جمله مکان‌های تفریحی مورد توجه گردشگران هستند.

 

 

معماری و شهرسازی

شهر مشهد در گذشته دارای سه حصار بوده‌است و گسترش شهر در گذشته به سمت غرب (حرم علی بن موسی‌الرضا) بوده. ساخت اصلی شهر فعلی در ۲۵ سال اول قرن حاضر پایه ریزی شده‌است. خیابان، میدان و ساختمانهای دولتی سه عامل هدایت توسعه شهر را به عهده داشته‌اند. شهر دارای دو مرکز اصلی است. چهار سمت شهر از طریق چند خیابان اصلی به میدان مرکزی اتصال می‌یابد. توسعه شهر در دهه ۱۳۲۵ تا ۱۳۳۵ در جنوب غربی و غرب صورت گرفت. راه آهن و فرودگاه تأثیر زیادی بر چگونگی هدایت توسعه داشته‌اند. در دهه ۱۳۳۵ تا ۱۳۴۵، جاده جدید تهران باعث توسعه شهر به سمت جنوب گردید. از سال ۴۵ به بعد توسعه شهر منطبق با طرح جامع هدایت شده‌است. در سال ۱۳۵۵ محور اصلی جامعه سنتو، دانشگاه فردوسی و پارک ملت توسعه شهر را به سمت غرب تشدید نمودند. ساختار کالبدی شهر به صورت قطاعی است. مراکز تجاری و خدماتی در اطراف حرم و قطاع غربی تمرکز یافته‌اند و واحدهای مسکونی در دو محور غرب و شرق قرار دارند.

از جمله پارکهای محبوب و مورد توجه مردم شهر مشهد، می‌توان به پارک ملت، پارک بانوان (حجاب)، باغ ملی، پارک بزرگ وحدت، امام رضا (گلشهر)، کوهستان پارک شادی، پارک رازی (قره خان)، پارک امت، پارک محلی مطهر، پارک پردیس قائم، پارک میرزا کوچک خان، پارک خورشید و پارک کوهسنگی اشاره کرد. پارک خورشید، اولین پارک مشهد است که در آن زمین فوتبال ساحلی و زمین والیبال ساحلی، با ابعاد استاندارد، ایجاد شده است؛ گفتنی است که روشنایی آلاچیق‌های این پارک از سلولار خورشیدی تامین می‌گردد.

پارک بزرگ جنگلی طرق در حاشیه جنوب شرق مشهد، در نزدیکی پلیس راه، یکی از بزرگترین اماکن در اسکان و ارائه خدمات گردشگری به شهروندان و زائران است. این پارک در سال ۱۳۴۰ احداث شده، و در سال ۱۳۷۹ بازپیرایی گردیده‌است. احیاء و بهسازی این پارک وسیع که در مدخل ورودی شهر از مسیر تهران قرار دارد، و ایجاد فضاهای تفریحی، فرهنگی، ورزشی و تجاری با ۲۱۰ هکتار فضای جنگلی و ۱۱۲ هزار متر مربع فضاهای عمرانی در ۳ پارک در دستور کار شهرداری مشهد قرار گرفته است.

در جنوب غربی مشهد و هم جوار با پارک جنگلی وکیل آباد، باغ وحش وکیل آباد، تنها باغ وحش مشهد و استان خراسان رضوی قرار دارد؛ این باغ وحش دارای حیوانات گوشتخوار، علف خوار، آبزی، خزنده و پرندگان مختلف است.

 

شهرک‌های اطراف مشهد

شهرک صنعتی مکانی است دارای محدوده و مساحت معین برای استقرار مجموعه‌ای از واحدهای صنعتی، پژوهشی و فن‌آوری، و خدمات پشتیبانی ازقبیل طراحی مهندسی، آموزشی، اطلاع‌رسانی مشاوره‌ای، بازرگانی، که تمام یا پاره‌هایی از امکانات زیربنایی و خدمات ضروری را به نوع و وسعت شهرک و ترکیب فعالیتهای آن در اختیار واحدهای مذکور قرار می‌دهد.

شهرک گلبهار، بینالود، طوس، کاویان، کلات، ماشین‌سازی، باغچه و ناحیهٔ امان‌آباد مشهد، جزو شهرک‌های صنعتی اطراف این شهر محسوب می‌شوند.

شهرک‌های مشهد

در مشهد، هفت شهرک وجود دارد:

•شهرک گلشهر

•شهرک شهید رجایی

•شهرک شهید بهشتی

•شهرک رضوی

•شهرک باهنر

•شهرک آزادگان

•شهرک طرق

راسته بازارهای قدیم مشهد

این بازاردرطول زمان دستخوش تغییراتی شد و طی سه نوبت به چندین بخش تقسیم گردید. نخستین بار در زمان شاه عباس بزرگ با احداث صحن عتیق رضوی بازارسراسری مشهد به دو پاره تقسیم شد و در دو سوی ضلع شمالی و جنوبی آن صحن واقع گردید. دومین بار در سال 1380 ش با احداث فلكه حضرت بازار سراسری مشهد مجدداً تقسیم شد و این بار با پدیدآمدن رقیب اقتصادی جدیدی به نام خیابان از اعتبار سنتی بازار كاسته شد. سومین مرتبه در سال 1331 ش احداث خیابان خسروی نو سبب جدایی و كوچك شدن بازار سراسری مشهد گردید.

و بالاخره درسال 1353 ش به علت طرح توسعه اطراف فلكه حضرت قسمت‌های مركزی بازارباستانی مشهد تخریب ، تسطیح و برای تلطیف هوا به فضای سبز تبدیل گردید و در پی آن در بعد از انقلاب باقی مانده بازار قدیم مشهد با ادامه طرح توسعه تماماً از بین رفت . در واقع قبل از احداث بالا خیابان در زمان شاه عباس بازار باستانی مشهد تنها راه ارتباطی و معبر وسیع بین محله قدیم نوغان و محله جدید و اعیان نشین چهارباغ بود.

 

قنوات مشهد قدیم:

سناباد قدیم که ظاهراً آبادی کوچک در شهر نوقان در شمال غربی مشهد فعلی بوده است قناتی داشته که اراضی و باغ‌ها را مشروب می‌کرده است. مظهر این قنات که بیهقی از آن به صورت کاریز مشهد نام می‌برد، در ابتدای سناباد که سراب می‌گفتند قرار داشت و چون معروف بوده که بدن مطهر حضرت رضا (ع) را با آب سناباد غسل داده‌اند، حرمتی داشت و به آن تبرک می‌جستند، این قنات اکنون خشک شده است.

سید محمد کاظم امام در مورد قنوات مشهد چنین می‌نویسد: قنات سناباد که در مشهد جاری است مجرای آن در محله سراب از باغ عنبر می‌باشد که جزو موقوفه آستانه است و موافق شرط واقف، مستمراً مقداری از آب این قنات به مطبخ زوار آستانه می‌آید، شش‌دانگ قنات بر آستانه مقدسه وقف است. سایر قنواتی که در این شهر بلکه در همین محله سراب جاری است عبارت است از:

ـ قنات قلج خانی

ـ قنات ممیش خانی

ـ قنات محمد ولی خان سردار

ـ قنات رکن آباد

ـ قنات سلسبیل

اما آب چشمه گیلاس (گلسب) و آب کوه بند گلستان از خیابان علیا داخل می‌شود و از خیابان سفلی جاری می‌گردد و آب انبارهای بسیار خوب نیز در محلات مشهد ساخته‌اند.

پیشینه باستانی و تاریخی مشهد

اگر چه تاریخ مشهد در حقیقت از پیدایش مشهدالرضا (ع) آغاز می شود و بررسی نقش هستهای مضجع متبرک حضرت الرضا به عنوان کانون اولیه و عوامل پیدایش این شهر بوده اما بنابر شواهد ناحیه مزبور بخشی از دشت باستانی توس است که به دلیل اقلیم مساعد، وجود مراتع و چشمه های فراوان ، هزاران سال مسکن و موطن اقوام گوناگون شده است و با این وصف در سال 4-1353 ش یک هیات مشترک از دیرین شناسان ایرانی و فرانسوی در بررسی اطراف روستا آبروان در فاصله 40 کیلومتری شرق مشهد ، موفق به کشف 60 عدد ابزار سنگی گردیدند که قدمت این مجموعه هشتصد هزار تا یک میلیون سال پیش بر آورد گردیده و قدیمی ترین نشانه انسان ابزار ساز در ایران وآسیای جنوب غربی است.

افزون بر این در چند کیلو متری مشهد ، سنگ نگارهای است با نقش حیوانات و انسان های شکارچی که قدمت آن به دوران نو سنگی می رسد.

از سویی وجود تپه نادری در جنوب شهر مؤید زیستگاهی از هزاره پنجم پیش از میلاد است که پیشرفت و تکامل فرهنگی این منطقه را نشان می دهد. همچنین تپه ای به عنوان الگوی زیستگاهی از هزاره سوم در این فهرست قرار دارد از هزاره اول پیش از میلاد چهار محوطه در مشهد توسط باستان شناسان شناسایی شده که حضور اقوام جدید با دیدگاه های متفاوت در این منطقه نشان می دهد. بنابر شواهد در آغاز دوران تاریخی ناحیه مشهد رونق و آبادانی خود را داشته وبه دلیل اقامت درازمدت پارتها در شمال خراسان و استقلال نسبی آن اقوام ، طی بررسی آثار باستانی خراسان تا کنون سه محوطه در اطراف این شهر شناسایی شده است.

 

از سناباد تا مشهد الرضا

در اواخر قرن دوم ه.ق در محل مشهد کنونی دهکده ای به نام سناباد وجود داشت که توابع نوغان بزرگترین شهر ولایت توس به شمار می آمد. این آبادی نیز مانند دیگر قراء دارای قنات، قلعه یا محلی برای سکونت اهالی در مظهر قنات به نام سناباد بوده است. سر آب یعنی محل ظهور قنات سناباد مکانی بود که مردم مشهد از آنجا آب بر می داشته اند.در نزدیکی آن باغ وسیع و کاخ با شکوهی مشتمل بر تالارهای وسیع و گنبدی متعلق به حمید بن قحطبه واقع بوده که قنات از آن عبور می نمود تا ابن که پس از شهادت حضرت رضا (ع)، پیکر مطهر آن امام همام را در آب قنات سناباد غسل دادند و آن آب متبرک گردید.

بدین ترتیب سناباد که تا آن زمان دهکده ای بیش نبود به دلیل وجود مضجع شریف حضرت رضا(ع) مورد توجه قرار گرفت و رو به آبادانی گذاشت و گسترش یافت. در حدود نیمه قرن سوم هجری علاقه مندان آل علی و مجاوران حرم مطهر به تدریج خانه هایی در اطراف حرم ساختند. بنا به نوشته مقدسی در قرن چهارم هجری پیرامون بقعه رضویه خانهای مسکونی وجود داشت که دژ مستحکمی نیز از آن محافظت می نمود. سپس (عضدالدین فرامرزعلی) دیوار محافظی به سال 515 ق برای ساکنان شهر بنیان کرد.

به سال 618 ق تولی خان به شهر حمله برد و اساس و قنادیل روضه منوره را غارت کرد. در عهد حکومت سربداران مشهد معمور گردید و بسیاری از عمارت تابعه حرم تجدید بنا و به آن افزوده شد. پس از حمله میرانشاه به طوس باقی مانده مردم به مشهد الرضا پناه آورده و در آنجا متوطن گردیدندکه این امر به رونق و آبادانی شهر افزود. بعدها به امر شاهرخ دومین حصار بر پیرامون شهر کشیده شد و نزدیکی هرات به عنوان پایتخت به مشهد سبب عمران آبادانی آن گردید که در زمره این اقدامات باید به احداث بازار این شهر و بنیان مسجد جامع گوهر شاد اشاره نمود. شهر مشهد بین سال های 997 تا1006 ق در تصرف ازبکان بود. در دوران زمامداری شاه عباس اول رونق شهر مشهد رو به فزونی نهاد. در اواخر دوره صفویه مشهد مورد تاخت و تاز افغان ها قرار گرفت. اما نادر شاه افشار آنها را سرکوب کرد. مشهد در فاصله قتل نادر و ظهور قاجاریه (اوایل قرن سیزدهم هجری) دچار انحطاط بود واز جمعیت ان کاسته شد. با این همه تاخت و تاز تر کمانان به این ناحیه ادامه داشت.

مشهد مقدس دومین کلان شهر مذهبی جهان از هزاره ها وقرون گذشته یادگارهای بس افتخار آفرین از پیشینه ای پربارداشته و این مهم با وجود مضجع پاک و شریف ثامن الحجج حضرت علی بن الرضا به مانند نگینی درخشان در عالم تشیع و به عنوان پایگاه معارف دینی و رضوی تجلی دیگری یافته است. اکنون این شهر میعادگاه ارادتمندان اهل بیت(ع) عصمت و طهارت و میلیون ها زایر و مسافرعاشقی است که از سراسر ایران ومناطق دیگر وارد این شهر می شوند واین گونه است که مشهد الرضا مهد ادب،فرهنگ، فضیلت و تجلیلگاه عاشقانه ترین ارادات ها به خاندان علوی است. با این وصف شهرداری مشهد که از آغاز تاسیس، ساماندهی و بهبود شرایط زیست در این شهر را برای مجاوران و زایرین بر عهده داشته در کنار انجام وظایف شهری ، اقبال خویش را به مشارکت در امور گردشگری اثبات نموده و بر تقویت و ساماندهی این جریان اصرار ورزیده است.

موقعیت جغرافیایی و اقلیمی

مشهد مقدس مرکز شهرستانی به همین نام در استان پهناور خراسان رضوی به لحاظ موقعیت در 59 دقیقه و 3 درجه تا 60 درجه و35 دقیقه طول شرقی و 35 درجه و 42 دقیقه تا 36 درجه و 59 دقیقه عرض شمالی قرار گرفته و از شمال به شهرستان کلات ، از شمال غربی به درگز، از غرب به چناران و نیشابور و از شرق به سرخس و تربت جام محدود می گردد. این شهر در انتهای جنوبی دشت توس واقع شده و رشته کوه هزار مسجد در شمال شرقی و رشته کوه بینالود در غرب و جنوب غربی آن قرار دارد. مهمترین رشته کوهی که با جهت شمال غربی-جنوب شرقی این ناحیه را در برمیگیرد اژدرکوه با ارتفاع تقریبی 3000 متر است. شهر مشهد از آب و هوای معتدل و متمایل به سرد و خشک با مقدار حرارت سالیانه 7/13 درجه برخوردار بوده واز سطح دریاها ی آزاد 2/999 متر بلندتر می باشد.

شهرستان مشهد دارای4 بخش مرکزی، احمد آباد ، رضویه، و طرقبه5 شهر به نامهای مشهد ، ملک آباد ، رضویه، طرقبه، شاندیزو13 دهستان است.

زیرساخت های مشهد جوابگوی خیل زائران نیست

میلاد خجسته حضرت رضا(ع) برای مشهد لحظه های شاد و سرشار از نشاط را به ارمغان آورد اما حضور گسترده زائران نشان داد زیر ساخت های این شهر مذهبی با انبوه مشتاقان تناسب ندارد.

برای حضور در جوار لبریز از معنویت مضجع شریف رضوی، سه میلیون نفر در روزهای 16 و 17 مهرماه وارد مشهد شدند، این شیفتگان بیقرار از گوشه و کنار ایران دل به جاده سپردند تا در دقایق ملکوتی زاد روز خجسته میلاد هشتمین امام شیعیان، در صحن و سرای مولای رئوف به دعا و نیایش بپردازند.

حضور زائران بیشمار و جمعیت مشهد که میزبان این نور نبوی هستند، در خیابان های متنهی به حرم مطهر رضوی اتفاقی بود که کاستی های مشهد را بروز داد.

اقامت

مشهد طی دهه گذشته 20هزار میلیارد ریال در صنعت هتل داری هزینه کرده است و خروجی این سرمایه گذاری بیش از100 هتل، هتل آپارتمان و مهانپذیر است، اما در زمان اوج حضور زائر این امکانات گسترده فاقد کارآمدی است.

مشهد و خیل زائران

رضا شاهسوند از دست اندرکاران عرصه گردشگری می گوید: گرچه قیمت اقامت هتل در مشهد از خیلی از شهرهای ایران پایین تر است، امام زائران آنقدر در طول سفر و حضور در مشهد هزینه دارند که تامین پول اقامت در هتل برایشان امکان پذیر نیست.

وی می افزاید: وعده مسئولان در خصوص ایجاد اقامتگاه های ارزان برای زائران هنوز در کارتابل های ناگشوده است و این به معنای ادامه سختی برای مشتاقان سفر به مشهد محسوب می شود.

به گفته وی آنچه امروز به عنوان کمپ زائر در مشهد وجود دارد، در شان زائران نیست، سرما و گرما مسافران را آزار می دهد و شرایط به گونه ای است که هر چقدر شهرداری تلاش می کند، باز هم توازن بین تعداد مسافران و داشته های بهداشتی و رفاهی این کمپ ها برقرار نمی شود.

پارکینگ

در روزهای اخیر نبود پارکینگ یک بار دیگر در مشهد رخ نشان داد.

حمید رضا فرخی از شهروندان مشهدی می گوید: در سالهای اخیر برای کاهش مشکل پارکینگ اقدامات گسترده ای انجام و چند محل طبقاتی هم در مرکز و غرب شهر ایجاد شد است، اما اگر قرار باشد سالانه 25 میلیون زائر وارد مشهد شوند و افزون بر 40 درصد آنها با وسیله نقلیه شخصی رهسپار این دیار باشند؛ قطعا امکانات کنونی باید حداقل به پنج برابر افزایش پیدا کند.

وی با بیان اینکه خیابان های منتهی به حرم کم عرض و به دلیل تردد عابران پیاده همواره درگیر هستند، می گوید: امکان اعمال طرح های ترافیکی در این خیابان ها محدود است که این مقوله باعث هدر رفت وقت مفید زائران می شود.

 

گرانی

مشهد که همواره از نقاط ارزان ایران محسوب می شد، در سال های اخیر در یک هماهنگی با دیگر شهرهای پر جاذبه کشور، در گرانی هم وارد رقابت شده است.

زهرا عبدالرضایی زائر تهرانی در این باره می گوید: ما در سالهای گذشته در مشهد قیمت های مناسب تر و عادلانه تری را می دیدیم اما اخیرا این امتیاز در این شهر زیارتی دیده نمی شود.

وی تاکید می کند: قیمت سوغات بویژه زعفران، زرشک، نبات و البسه در این شهر جهش زیادی داشته است؛ اقامت و هزینه حمل و نقل افسار گسیخته شده و خدمات نیز با نظارت کمتری ارائه می شود.

به گفته وی مدیران اداره کننده شهر باید به حضور زائر به عنوان یک فرصت نگاه کنند و از پولی که باعث رونق اقتصاد مشهد می شود، نهایت استفاده را بکنند، اما این مهم در مشهد دیده نمی شود.

آن گونه که مقامات استانداری اعلام کرده اند، دور چهارم سفر استانی رئیس جمهور به خراسان رضوی و مشهد بزودی آغاز می شود.

رئیس جمهور در سه سفر قبلی همواره بر جایگاه مشهد به عنوان قطب زیارتی جهان تشیع تاکید و از مساعدت دولت در زمینه توسعه امکانات این شهر خبر داده است.

برابر مصوبات دوره های قبل قرار بود طی پنج سال هزار میلیارد تومان بودجه زیارت در اختیار مدیران قرار بگیرد تا صرف تقویت زیر ساخت ها شود، اما آمارها حاکی از کاهش این بودجه ها در زمان تخصیص است.

تصویب ایجاد چند منطقه گردشگری، ایجاد اقامتگاه های ارزان و سرعت بخشیدن به فضای حریم حرم که قرار است در افق 1404 به 40 میلیون مسافر خدمات ارائه دهد هم از مصوباتی است که صورت گرفته اما باید شتاب بگیرد.

انتظار می رود دولت در سفر پیش روی خود، بر روی تحقق عملکرد سفرهای قبلی تامل کند.

به نظر می رسد، اگر عملیات و بودجه آنچه در سه سفر قبلی تصویب شده، تمام و کمال پرداخت شود، مشهد از وضع فعلی فاصله خواهد گرفت و دربرابر زائران آقا با شرمندگی کمتری خدمت خواهد کرد.

سینما، تئاتر و نگارخانه‌ها

سینماهای فعال شهر به ترتیب تعداد تماشاگر: هویزه، آفریقا، سیمرغ، قدس، بهمن، رسالت، الماس شرق و پیروزی می‌باشند.

نگارخانه‌های فعال مشهد نیز عبارتند از: نگارخانه میرک، نگارخانه پارسه، نگارخانه رضوان، نگارخانه سروش، نگارخانه نارون و نگارخانه آبان

فرهنگسراها

مشهد دارای فرهنگسراها و مراکز فرهنگی متعددی است. برخی فرهگنسراها و نگارخانه‌های مشهد عبارتند از: خانه هنرمندان مشهد، فرهنگسرای جهاد دانشگاهی مشهد، مجتمع فرهنگی هنری امام رضا، فرهنگسرای بهشت، فرهنگسرای پایداری و مرکز آفرینشهای هنری آستان قدس رضوی.

کتابخانه‌ها

مشهد دارای کتابخانه‌های زیادی است که در زیر به ۳۲ مورد از مهمترین کتابخانه‌های این شهر اشاره می‌شود:

کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی به عنوان یکی از بزرگترین کتابخانه‌های ایران، کتابخانه امامین همامین، کتابخانه باقر العلوم، کتابخانه تخصصی دفاع مقدس، کتابخانه ثارالله، کتابخانه حضرت ابوالفضل، کتابخانه دکتر شریعتی، کتابخانه دهخدا، کتابخانه راشد اتوبوسرانی، کتابخانه رضوی، کتابخانه سید الشهداء، کتابخانه شهداء، کتابخانه شهید آوینی، کتابخانه شهید باهنر، کتابخانه شهید ربائی (مسجد المنتظر)، کتابخانه شهید رجائی، کتابخانه شهید فهمیده، کتابخانه شهید مدرس، کتابخانه شهید مطهری، کتابخانه شهید مفتح، کتابخانه شهید نواب صفوی، کتابخانه شهید هاشمی نژاد، کتابخانه علامه طباطبائی، کتابخانه عمومی طبرسی، کتابخانه فردوس۲، کتابخانه فردوسی، کتابخانه فرزانه جامع، کتابخانه قائمیه، کتابخانه گاما، کتابخانه مجتمع فرهنگی مهر، کتابخانه مدرسه علمیه نرجس، کتابخانه مسجد امام رضاو کتابخانه هجرت.

نشریات

نشریات مهم مشهد عبارت‌اند از روزنامه خراسان و روزنامه قدس که در سطح کشوری منتشر می‌شوند و روزنامه شهرآرا مجله که مخصوص شهر مشهد است.

موزه‌ها

 

در سطح شهر مشهد حدود ۱۵ موزه مشغول فعالیت هستند. مجموعه موزه‌ها یا گنجینه‌های آستان قدس رضوی که در محدوده حرم علی بن موسی‌الرضا قرار دارد و یکی از بزرگترین موزه‌های کشور و دارای ده موزه جداگانه است، موزه توس واقع در کهن‌شهر توس در کنار آرامگاه حکیم توس، موزه نادری واقع در باغ نادری در کنار آرامگاه نادرشاه افشار، موزه آب، موزه علوم و تاریخ طبیعی مشهد، موزه بزرگ تاریخ طبیعی خراسان از جمله موزه‌های سطح شهر مشهد هستند.

موزه مرکزی آستان قدس رضوی

هدف از ایجاد این مرکز فرهنگی در حرم علی بن موسی‌الرضا غرفه اشیای نفیس و گران بها و نادر بوده که در طی زمان توسط ارادتمندان به اهل بیت به رضا تقدیم شده‌است. این مکان پس از آخرین تغییرات در سال ۱۳۷۸ شمسی افتتاح گردید. موزه جدید هم اکنون دارای یازده موزه با موضوعات مختلف است.

طبقه همکف ساختمان به محل نگهداری و نمایش گنجینه هدایای علی خامنه‌ای اختصاص یافته‌است. این اشیاء توسط شخصیت‌های داخلی و خارجی به خامنه‌ای هدیه شده‌است.

موزه بزرگ خراسان رضوی

طراحان موزه بزرگ خراسان رضوی با الهام از نقشه و طرح بنای هارونیه و عمارت خورشید ساختمان موزه بزرگ خراسان رضوی را آغاز نمودند. سنگ بنای اولیه این موزه را شهرداری مشهد پی ریزی شده‌است. مکان این موزه در زمینی به وسعت ۴۹۰۰ متر مربع در بوستان کوهسنگی واقع شده و از پرو‍ژه‌های سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان رضوی است.

اجرای این طرح در ۱۲ طبقه و زیر بنای تقریبی ۱۸۰۰۰ متر مربع در سال ۸۲ از سوی شهرداری مشهد به سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان رضوی واگذار شد که در آن بخش‌های مختلفی از جمله فضاهای موزه‌ای متنوع، اتاق پژوهشگران، محل نمایش نمایش دائمی اشیاء، فضای اداری و... پیش بینی شده‌است.

موزه بنیاد شهید

این مکان که در فضای اداری بنیاد شهید واقع شده در ابتدای بلوار مدرس قرار دارد، و گوشه‌هایی از جنگ ایران و عراق را به نمایش می‌گذارد. بیشترین اشیای موجود، از سوی خانواده کشته‌شدگان جنگ به این موضوع اهدا شده‌است.

موزه مردم شناسی رباط ویرانی

این موزه با هدف معرفی جایگاه و اهمیت مشاغل سنتی و بومی مشهد در سال ۱۳۸۵ شمسی در محل رباط ویرانی از بناهای تاریخی دوره تیموری و صفوی ایجاد گردیده‌است. رباط ویرانی بنایی است سرپوشیده که در قرون و سده‌های پیشین در راه کاروان‌رو نیشابور به توس واقع بوده اما امروزه در محور گردشگری مشهد شاندیز در ویرانی ۱۹ واقع است.

موزه علوم و تاریخ طبیعی خراسان

سازمان آموزش و پرورش خراسان رضوی با هدف ارتقای سطح اطلاعات عموم علاقه مندان در سال ۱۳۷۷ شمسی اقدام به تاسیس موزه علوم و تاریخ طبیعی خراسان نمود. بخشی از اشیاء ارزشمند این موزه اهدایی نمونه‌هایی توسط مردم بوده‌است.

موزه علوم زمین

این مکان در وسعتی حدود ۴۵۰ مترمربع در سال ۱۳۸۵ شمسی به بهره برداری رسید که از بخش‌های مختلف آن می‌توان به سالن مرکزی با تنوعی از نمونه سنگ‌ها، کانی‌ها، فسیل، مخزن با بیش از هزار نمونه، سالن نمایش فیلم و کارگاه اشاره کرد.

موزه تاریخ طبیعی اداره کل حفاظت محیط زیست خراسان رضوی

پروژه احداث موزه تاریخ طبیعی اداره کل حفاظت محیط زیست خراسان رضوی با مساحت تقریبی ۲۰۰ متر در سال ۱۳۸۷ در محل اداری واقع در بلوار وکیل آباد مورد بهره برداری قرار گرفت. این مجموعه شامل ۲۲ زیستگاه مصنوعی از جمله منطقه دشتی، کویری تپه ماهوری استپی، کوهستانی جنگلی، باتلاقی، نی زار، خور، آب‌های ساحلی و دریا است که در آن بیش از ۳۰۰ نمونهٔتاکسیدرمی شده نظیر ۱۷ گونه پستاندار، ۱۱۰۰ گونه پرنده، ۳ گونه خزنده، ۵ نوع سنگواره و ۳۹ تابلو حشرات است.

گنجینه آب

این مکان در سال ۱۳۷۸ ش توسط کارشناسان آب منطقه‌ای خراسان واقع در بلوار سازمان آب افتتاح گردید. هدف از ایجاد چنین مجموعه‌ای آشنایی، بررسی و شناخت سازه‌های آبی قدیمی استان از قبیل شیوه‌های آبیاری سنتی، آداب و رسوم مرتبط با آب در مناطق مختلف، معرفی تکامل و پیشرفت صنعت آب، پل بندها، نحوه عملکرد بخدان‌ها، آب‌انبارها و قنات‌ها و روی هم رفته ارائه اطلاعات و مستندات به علاقمندان است.

موزه مردم شناسی حمام مهدی قلی بیک

این موزه در کنار مقبره امیر غیاث الدین ملکشاه در ضلع غربی حرم رضوی واقع شده‌است.

موزه فردوسی و شاهنامه توس

ساختمان این موزه همزمان با بنیان آرامگاه فردوسی در بخشی از محوطه باغ برای چایخانه سنتی طراحی و سپس اجرا گردید. بعدها این بنا به موزه تغییر کاربری داد و در آن اشیاء مرتبط و آثار به دست آمده از توس و روزگار فردوسی برای بازدید فرهنگ دوستان به نمایش گذاشته شده‌است.

موزه آرامگاه نادری

این موزه در محل آرامگاه نادری در چهارراه شهدا مشهد واقع است. فضای وسیع سالن موزه دارای ویترین‌هایی است که در آن بیشتر اقلام جنگی و جنگاوری از عصر افشاریه و قاجار در معرض دید عموم قرار گرفته‌است.

 

موزه حوضخانه هزاردستان

این مکان با وسعتی معادل ۳۵۰ متر مربع در اواسط راسته بازار جنت واقع گردیده و پیش از تغییر کاربری به حوضخانه بخشی از یک خانه مسکونی در محله قدیمی سراب قرار داشته‌است. هدف از ایجاد چنین فضای سنتی ارائه و بازشناخت فرهنگ غنی ایرانی اسلامی به گردشگران داخلی و خارجی و زائران آرامگاه رضا است.

مشهد دربردارندهٔ مجموعه‌ها و اماکن ورزشی بسیار و چندین پیست ورزشی است که در ادامه به انها اشاره شده است:

مجموعه‌های ورزشی

مجموعه‌های ورزشی تختی مشهد، مجموعه‌های ورزشی آستان قدس رضوی، مجتمع فرهنگی ورزشی یاس، استخرهای ارمغان، کاظمیان، هلال احمر و شهید بهشتی، مجموعه ورزشی موجهای آبی را می‌توان بعنوان نمونه یاد کرد. گفتنی است در سال ۱۳۹۰ بزرگترین مجموعه آبی سرپوشیده طبقاتی آسیا با نام پارک ساحلی آفتاب در مشهد افتتاح گردید.

استادیوم‌های ورزشی

در این بخش می‌توان استادیوم ثامن و ورزشگاه امام رضا را نام برد.

ورزشگاه ثامن مشهد دومین ورزشگاه ایران پس از ورزشگاه آزادی است که به دوربین عنکبوتی مجهز شده است.

ورزشگاه امام رضا نیز شامل ۱۴ سالن ورزشی در زیر جایگاه تماشاگران استادیوم است، این استادیوم ۲۵ هزار نفره تا زادروز علی ابن موسی‌الرضا، در سال ۱۳۹۱ به طور کامل به بهره‌برداری خواهد رسید؛ اولین چمن مصنوعی مورد تایید فیفا در کشور، در این استادیوم اجرا خواهد شد که ناظران فیفا برای تایید استاندارد آن چهار مرحله بازدید خواهند داشت؛ میزان افرادی که در یک روز در این مجموعه ورزش می‌کنند ۳۵۰۰ نفر است در حالی که این رقم در استادیوم آزادی معادل ۲۵۰۰ نفر است.

پیست‌های ورزشی

پیست دوچرخه‌سواری مشهد که در سال ۱۳۹۰ به عنوان مجهزترین پیست دوچرخه‌سواری کشور معرفی گردید؛ پیست اتوموبیل‌رانی، پیست موتورسواری و پیست موتورکراس که همه در ۱۰ کیلومتری جاده مشهد - شاندیز واقع می‌باشند؛ پیست اسکیت بلوار شهید باهنر، پیست اسکیت کوهسنگی، پیست اسکی کوههای آب و برق مشهد و پیست سوارکاری مشهد نیز از دیگر پیست‌های ورزشی مشهد می‌باشند.

اولین زمین چمن گلف کشور ایران نیز در مجموعه ثامن شهر مشهد واقع شده است

آموزش

این شهر با دارا بودن مراکز دانشگاهی و آموزش عالی بسیار بویژه دانشگاه فردوسی مشهد با بیش از ۲۳ هزار دانشجوی داخلی و خارجی[۵۰] و نیز دانشگاه علوم پزشکی مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی مشهد و واحد بین الملل دانشگاه فردوسی مشهد عملاً به قطب دوم دانشگاهی کشور پس از تهران مبدل شده‌است. علاوه بر آن شهرداری مشهد در سال ۱۳۸۷ توسط سازمان بین‌المللی کلان شهرهای جهان به عنوان دومین مقر آموزشی این سازمان پس از مونترال در کانادا انتخاب شد.

جابجایی‌های درون شهری

حمل و نقل در شهر مشهد بر عهده سازمان تاکسیرانی، شرکت واحد اتوبوسرانی و شرکتهای خصوصی، تاکسی‌تلفنی‌ها و مینی‌بوس‌ها و خطوط مترو است.

قطار شهری مشهد

قطار شهری مشهد در روز ۲ اسفند ۱۳۸۹ به بهره‌برداری رسید. بر این اساس مشهد بعد از تهران دومین شهر در ایران است که از شبکه حمل و نقل ریلی درون شهری برخوردار می‌شود.

خط یک قطار شهری مشهد شرق و غرب شهر را در کمتر از ۵۰ دقیقه به هم متصل می‌کند. لازم به ذکر است که روزانه حدود ۱۰۰ هزار نفر از طریق قطار شهری مشهد جابجا می‌شوند.

در طرح قطار شهری مشهد، توسعه خطوط قطار شهری به شهرهای جدیدی چون گلبهار و بینالود نیز پیش بینی و تصویب شده‌است.

 

بزرگراه‌ها

در کلانشهر مشهد به طور دقیق ۷۵ کیلومتر بزرگراه داخل شهری وجود دارد که با وجود توسعه آن‌ها ولی طرح اصلی و پایهٔ اکثریت آنها به قبل از انقلاب اسلامی بر می‌گردد.

از جمله آنها بزرگراه صدمتری است که با طول ۲۱ کیلومتر در گذشته به عنوان کمربندی احداث شد و امروزه بزرگراه صدمتری سابق که به دلیل ساخت و ساز، بزرگراه شهری محسوب می‌شود شامل سه بزرگراه قائم، فجر و بسیج می‌گردد.

برخی بزرگراه‌های مشهد عبارتند از:

بزرگراه میثاق، بزرگراه شهید کلانتری، بزرگراه امام علی، بزرگراه نمایشگاه، بزرگراه وکیل‌آباد، بزرگراه خاتم، آزادی، بزرگراه قائم، بزرگراه بسیج، بزرگراه همت (فجر).

فرودگاه

شهر مشهد دارای فرودگاهی بین‌المللی با نام «فرودگاه بین‌المللی شهید هاشمی‌نژاد» است؛ این فرودگاه دارای مسیرهای پروازی داخلی و خارجی متعددی است. این فرودگاه درسال ۱۳۳۰ در محل زائرسرای فعلی احداث شد. پیش از آن در محل میدان پانزده خرداد باندی خاکی جهت فرود هواپیماهای کوچک نظامی وجود داشت که محل استقرار قبضه‌های ضدهوائی بود.

در سال ۱۳۴۶ باند جدید فرودگاه مشهد ازنوع بتن و پایگاه پدافند نیروی هوائی مورد بهره برداری قرارگرفت که روزانه یک پرواز از نوع DC۳ درمسیر تهران-مشهد و پروازهای آموزشی و ایرتاکسی علاوه بر پروازهای نظامی ازآن استفاده می‌کردند.

با افزایش پروازها و ورود هواپیماهای DC۸ و متعاقباً بوئینگ ۷۲۷،۷۳۷،۷۰۷ وایرباس درسال ۱۳۵۷ پارکینگ و ترمینال جدید برج مراقبت پرواز و ساختمان‌های جانبی فرودگاه جدید مورد بهره برداری قرارگرفت.

پس از پایان جنگ ایران و عراق، فرودگاه مشهد به فرودگاه شهید هاشمی‌نژاد تغییر نام داد.

آلودگی‌های زیست‌محیطی

شهر مشهد نیز همانند سایر کلان‌شهرهای بزرگ دنیا درگیر آلودگی هوا، آلودگی آب، آلودگی خاک، آلودگی صوتی و آلودگی‌های مغناطیسی است؛ یکی از مهم‌ترین اقداماتی که در راستای کاهش این آلودگی‌ها صورت گرفته استفاده از انرژی و فناوری‌های دوست‌دار محیط زیست و تاسیس بزرگترین نیروگاه خورشیدی کشور در این شهر است، یکی از ویژگی‌های مهم نیروگاه خورشیدی مشهد استفاده از سیستم ردیاب خورشید است که توان تولید برق را ۲۰ درصد افزایش می‌دهد.

از دیگر فعالیت‌های صورت گرفته در این زمینه می‌توان به ایجاد نخستین نیروگاه بیوگاز خاورمیانه در شهر مشهد در سال ۱۳۸۸ اشاره نمودکه این پروژه آثار مطلوب زیست محیطی را به همراه خواهد داشت و گازهای مخرب لایه ازن جمع‌آوری و سپس سوازنده می‌شوند و از محل تولید انرژی آن برق تولید می‌گردد و در آینده نزدیک، سومین نیروگاه بیوگاز نیز در این شهر احداث خواهد گردید. از دیگر سو شهر مشهد اولین و تنها شهری است که اقدام به تولید کود گرانوله (نوعی کود آلی گوگرددار) در کارخانه کمپوست نموده که برای حفظ محیط‌زیست و کشاورزی پایدار کمک مفیدی است. راه اندازی کارخانجات بازیافت در شهر مشهد ۲۰ درصد از مشکلات زیست محیطی این شهر را کاهش داده است.

آلودگی هوا

بر طبق آمار ارائه شده روزانه بیش از ۸۰۰ هزار دستگاه خودرو در شهر تردد می‌کند که این تعداد خودرو عامل ۷۰ درصد آلودگی هوای شهر مشهد است. در سطح شهر مشهد، روزانه ۴ میلیون و ۲۰۰ هزار سفر درون‌شهری انجام می‌شود که در آن، یک میلیون و ۲۰۰ هزار نفر مسافر جابجا می‌شود. در حال حاضر، تنها ۵۰ درصد این سفرها، با وسایل حمل و نقل عمومی انجام می‌گیرد. همچنین سالانه حدود ۴۰ هزار خودرو به شبکه معابر شهری وارد می‌شود. در این میان، حدود شش درصد سفرهای درون شهری، با دوچرخه انجام می‌شود. ۱۲ ایستگاه سنجش آلودگی هوا در مشهد مستقر است که بیش از ۸۰ درصد از پهنه شهر را پوشش می‌دهد و برای پوشش صد در صدی به احداث پنج ایستگاه دیگر نیاز است.

 

 

مشهدی یکی از لهجه‎های زبان فارسی به شمار می‎آید. نوع خالص آنکه خود مشهدی‎ها با نام «زق» می‎شناسند، سرشار از واژه‎های اصیل و کهن فارسی است. این لهجه را در حقیقت عصاره‎ای از فارسی دری می‎دانند و بسیاری از واژگان گمشده این زبان را می‎توان در گفتار عامیانه مشهدی‎ها جست. البته به واسطه اختلاط و ارتباط نزدیک مشهدی‎ها با سایر اقوام، ردپایی از زبان‎ها و گویش‎های دیگر نظیر: ترکی، مغولی، افغانستانی، کردی، انگلیسی، هندی، روسی و فرانسوی را می‎توان در آن دید. اما امروز آنان که از شهر دیگری به مشهد سفر می‎کنند، اثری کم رنگ از این لهجه را مشاهده می‎کنند. چیزی که شاید تنها به برخی محلات خاص این شهر محدود شود.

گویش مشهدی٬ بازمانده لهجه توس قدیم است. گویش پارسی دری معیار دارد و از آنجا که بزرگترین نامه دری «شاهنامه فردوسی توسی» به لهجه قدیم توس نوشته شده ، دارای ارزش زیادی است.

لهجه و گویش مشهدی یا به عبارت علمی تر فارسی مشهدی یکی از موثرترین گویش‌ها در فارسی دری است، چرا که خاستگاه فارسی دری و همچنین ادبیات اصیل فارسی این گویش و زبان زیباست.

مهدی سیدی همچنین در ارتباط با جایگاه لهجه و گویش مشهدی می‌گوید:

وقتی صحبت از گویش اصیل فارسی دری است به طور مطلق خراسان و توس حرف اول و آخر را خواهد زد ، شاهنامه‌ی منصور اشعار رودکی و شاهنامه‌ی فردوسی تماما آثاری هستند که قبل از گلستان و بوستان سعدی و غزلیات حافظ خلق شده اند. فارسی دری بعد ازاسلام در ایران، زبان رسمی ای بود که در دربار ساسانیان که دایره‌ی حکمرانی‌شان تا نواحی مرکزی ایران گسترده بوده مورد استفاده قرار می‌گرفت، در اصل عنوان دری از درباری به معنی زبانی که در دربار از آن استفاده می‌شد گرفته شده است و کلیه‌ی مکاتبات اداری و رسمی به آن زبان صورت می‌گرفت و این درست در زمانی بود که به جز خراسان و نواحی‌ای از تاجیکستان امروزی در بقیه‌ی ایران که به عراق عجم معروف بود ، عرب ها سلطه داشتند و زبان رسمی عربی بود ، به نحوی که کلیه‌ی آثار مهم نگاشته شده در آن عصر و قبل از آن در این منطقه کلا به زبان عربی بوده است.

بنا به توضیحاتی که ارائه شد پر واضح است که گویش مشهدی یا فارسی مشهدی گرانبهاترین گنجینه‌ی زنده‌ی ادبیات و فارسی اصیل دری است و حتی به شکل توسعه یافته‌تری گنجینه‌ی فرهنگ اصیل ایرانی، تنها ۸۰ درصد افسانه ها و اشعار حماسی و پهلوانی ایران از شهر توس برخاسته است. در این گویش لغات اصیل فارسی موج می‌زند به طوری که اشعار کهن ما ، برای خراسانی ها ومشهدی ها کاملا قابل فهم است .

دکتر تقی وحیدیان کامیار، محقق و استاد دانشگاه جندی شاپور اهواز و دانشگاه فردوسی مشهد٬ در این زمینه اظهار می‌دارد:

نزدیک‌ترین گویش به فارسی معیار، گویش مشهدی است، به طوری که اصیل‌ترین و ریشه‌دار‌ترین فارسی را می‌توان از مردم شهر مشهد شنید.

برخلاف تصور عامه که ریشه‌های زبان فارسی را از فارس و شیراز می‌دانند، فارسی دری اصیل از توس قدیم، نیشابور و مشهد کنونی انتشار یافته است.

تقی کامیار همچنین علت تحت تأثیر قرار گرفتن لهجه مشهدی از فارسی معیار را مرتبط با تفاوت‌های اندک آن با فارسی معیار می‌داند واظهار می دارد:

لهجه‌هایی مانند اصفهانی، یزدی، شیرازی و ... تفاوت‌های ساختاری با فارسی معیار دارند، در حالی که در گویش مشهدی تنها در برخی آواها و تکیه‌ها با فارسی معیار متفاوت است.

مشهد، از شهرهای شمال شرقی ایران و مرکز استان خراسان رضوی است. این شهر با ۲.۵ میلیون نفر جمعیت دومین شهر پرجمعیت ایران است. وجود آرامگاه امام رضا (ع)، هشتمین امام مذهب شیعه، در این شهر، سالانه بیش از ۱۰ میلیون زائر را به این شهر می کشاند.

موقعیت جغرافیایی

شهر مشهد، مرکز استان خراسان رضوی، با مساحت تقریبی دویست کیلومتر مربع، در شمال شرق ایران و در حوضه آبریز کشف رود، بین رشته کوههای بینالود و هزار مسجد واقع است. ارتفاع شهر از سطح دریا ۹۸۰ متر و فاصله آن از تهران ۹۲۵ کیلومتر است.

تاریخچه شهر مشهد

مهمترین عاملی که در طول تاریخ در شکل گرفتن محل سکونت کنونی مشهد مؤثر بوده است، موقعیت طبیعی حوضه کشف رود و رودخانه اترک می باشد. با در نظر گرفتن این عامل به عنوان امری نسبتاً ثابت برای جذب جمعیت، می توان تأثیر عوامل تاریخی و سیاسی و اجتماعی و مذهبی را در دوره های مختلف بررسی نمود. حوضه رودخانه کشف رود در تمام دوره اسلامی و حتی در دوره پیش از اسلام از مراکز عمده سکونت در خراسان شمالی بوده است.

در دوره اسلامی مهمترین و پرجمعیت ترین سکونتگاه، حوضه کشف رود ولایت توس بوده که مرکز آن شهر تابران بوده است. به مرور زمان از اهمیت شهرهای تابران و نیشابور کاسته و آبادیهای جدیدی به اسامی نوغان و سناباد رشد نمودند.

سناباد در 2 کیلومتری نوقان قرار داشته و کاخ حمیدبن قحطبه طلائی والی خراسان که اکنون عمارت آستانه شهر مقدس مشهد است در میان باغ بزرگی در این دهکده قرار داشته است.

در بهار سال 193هـ ق هنگامی که هارون جهت سرکوب شورشی در سمرقند به نوقان رسید مریض و سپس فوت نمود وی وصیت نموده بود پس از مرگ او را در باغ مجاور محل اقامتش دفن نمایند. مآمون جانشین هارون پس از گذشت چند سالی از خلافتش در اثر طغیانی که علیه وی در عراق پدید آمد به قصد آنکه تمایل شیعیان را به خود جلب کند «حضرت رضا (ع)» را به ولایت عهدی نامزد کرد.

حضرت رضا (ع) پس از یکسال اقامت در مرو عازم بغداد شدند، وقتی به قریه نوقان رسیدند به منزل امیر سناباد وارد و آن حضرت در آنجا مسموم و در سال 202 یا 203 هـ ق پس از سه روز وفات یافته و پیکر مطهرشان در باغ حمیدبن قحطبه در 1/5 کیلومتری قریه سناباد مدفون شد، از همان زمان نقطه مذکور به نام مشهد الرضا و بعد به اختصار مشهد نام گرفت.

عده ای از متخصصین مسایل شهری، مقطع زمانی 1300 یا پایان حکومت قاجاریه و آغاز حکومت رضاخان را شروع تحولات اساسی در روند «شهر نشینی» و «شهرگرایی» در ایران دانسته و بافت فیزیکی ماقبل1300 را بافت تاریخی و گسترش های بعدی را که در فراسوی حصار و دیوارهای قدیمی شهرها اتفاق افتاده «بافت جدید» می دانند که روند شکل گیری آن در طول زمان تغییر کرده است. دخالت در بافت کالبدی آن نیز با کشیده شدن خیابانهای جدید بر بافت تاریخی مثل خیابانهای طبرسی، امام رضا، بهار و غیره آغاز گردید.

علاوه بر دخالتهای فیزیکی فعالیت های دیگری نیز در زمان رضاخان در شهر مشهد انجام گرفت و زمینه رشد فیزیکی شهر را فراهم نمود که مهمترین آنها عبارتند از: تأسیس بیمارستان امام رضا (ع) در سال 1313 تأسیس کارخانه قند آبکوه در سال 1314، تأسیس دانشکده پزشکی در سال 1318و غیره.

خریداری اولین کارخانه برق در سال 1315 و نصب آن در خیابان طبرسی، ورود ماشین به شبکه حمل و نقل درون شهری با 2دستگاه اتوبوس در سال 1318، جایگزینی تدریجی آن به جای درشکه از اقداماتی است که در طی سالهای (1300-1320) در شهر مشهد انجام گرفت و نقش مهمی در رشد فیزیکی شهر داشت. مشهد در اولین سرشماری عمومی کشور که در سال 1318 از چند کشور به عمل آمد دارای 76471 نفر جمعیت بوده است.

تحولات شهر مشهد در دوره محمدرضا پهلوی (1320-1357 ه-ش) مشهد از شهریور 1320 که مصادف با اشتعال ایران توسط نیروهای متفقین به دلیل وجود ناامنی در مناطق روستایی و امنیت مناسب در مشهد به علت وجود پادگانها و مراکز نظامی و نیز خشکسالی های جنوب خراسان بویژه در سال زراعی 1326-27 و تأسیس دانشگاه مشهد در سال 1326 هـ ش پذیرای جمعیت زیادی بود که در رشد جمعیت نقش داشته اند.

به دنبال دگرگونیهای سیاسی، اقلیمی و آموزشی فوق، تحولات تکنیکی به ویژه مجهز شدن شبکه حمل و نقل درون شهری به وسایل نقلیه جدید (افزایش اتوبوسها از 2 دستگاه به 77 دستگاه، ورود تعداد 10 دستگاه تاکسی در سال 1328 که تا سال 1324 به 200 دستگاه افزایش یافت) و از همه مهمتر برقراری ارتباط بین مشهد و تهران از طریق شبکه راه آهن در سال 1336 هـ ش و نیز پرداخت وام به دارندگان زمینهای وقفی توسط بانک رهنی در سال 1336 هـ ش از عواملی بودند که دست به دست یکدیگر داده و جمعیت شهر مشهد را در سال 1335 هـ ش به 241989 نفر رسانده است، بطوریکه رشد سالانه جمعیت در طول 16 سال (1319-1335 هـ ش) به طور متوسط 2% بوده است.

از حدود سال 1335 هـ ش به دلیل تغییرات اساسی در ساخت اقتصادی کشور به ویژه درآمد حاصل از فروش نفت، مستحکم شدن سیاست های تجاری - اقتصادی و فرهنگی، گسستگی نظام ارباب رعیتی به دنبال اجرای اصلاحات ارضی در سا ل 1342 هـ ش، رشد جمعیت نیز دچار تغییر و تحولاتی اساسی گردید به طوری که جمعیت شهر از 241998 نفر در سال 1335 هـ ش به 409616 نفر در سال 1345 رسید که نرخ رشد سالانه ای در حدود 5/4 درصد داشته است.

همچنین وسعت شهر نیز از 16 به 33 کیلومتر مربع یعنی بیش از 2 برابر افزایش یافت. توسعه شبکه حمل و نقل هوایی، تأسیس کارخانجات و توسعه فعالیتهای بهداشتی نیز از جمله مواردی بودند که در توسعه فیزیکی شهر مشهد مؤثر واقع شدند.

مشکلات ناشی از رشد جمعیت، بی توجهی به نحوه استفاده از اراضی، توسعه نامنظم شهر و سایر مشکلات عمومی باعث گردید که تهیه طرح جامع شهر در سال 1346 به مهندسین مشاور ابلاغ گردد. این طرح برای یک دوره 25 ساله (1345-70) در پنج مرحله 5 ساله تنظیم و در سال 1350 به شورای عالی شهرسازی تسلیم و پس از تصویب مراحل اجرایی آن، در سال 1352 به شهرداری ابلاغ گردید.

در طرح جامع سمت توسعه آینده شهر به صورت پیوسته در غرب شهر با توجه به پیش بینی افزایش جمعیت 409616 نفر در سال 1345 به 1465000 در سال 1370 پیش بینی گردید. در این طرح وسعت شهر از 33/4 به 170 کیلومتر مربع افزایش می یافت.

همگام با مراحل تهیه طرح جامع تفضیلی شهر از نظر فیزیکی و جمعیتی به رشد ادامه می داد بطوریکه جمعیت مشهد در سال 1355 به 667770 نفر (با نرخ رشد سالانه بین 1345-55 حدود) افزایش یافت. در طرح جامع، الگوی مداخله در بافت قدیم شهر و به ویژه اطراف حرم مطهر نیز تهیه و نقشه پیشنهادی ارائه گردید ولی به مرحله اجرا در نیامد.

در سال 1354 طرح توسعه حرم اجرا شد که تعداد زیادی از بازارچه ها، مساجد، مدارس قدیمی، واحدهای تجاری و مسکونی تخریب و بازار رضا (ع) نیز به منظور واگذاری به صاحبان مغازه های تخریبی در مشرق میدان آب ساخته شد.

تحولات شهر مشهد بعد از پیروزی انقلاب اسلامی (1357) کشور ایران در دهه 1350 آبستن تحولات سیاسی عظیمی بود که در سال 1375 به پیروزی انقلاب اسلامی و دگرگونی ساختار سیاسی - حکومتی کشور منجر گردید. اثرات انقلاب در ابعاد شهری شامل: تصویب قانونی اراضی موات شهری (1375) تصویب قانون زمین شهری (1358) تصویب قانون زمین شهری (1361) طرح مجدد الگوی نوشهرها (1364) و... بود که بر کیفیت شهرنشینی تاثیر بسزایی داشت.

سال 1375 به دلیل وقوع کودتای مارکسیستی در افغانستان حدود 000/557 نفر از مهاجرین افغانی در خراسان ساکن شدند که از این تعداد حدود 296500 نفر (53/2 %) در شهر مشهد به ویژه در حاشیه قلعه ساختمان و گلشهر سکنی گزیدند.

همچنین در نتیجه وقوع جنگ تحمیلی عراق علیه ایران عده ای از مهاجرین جنگ تحمیلی وارد خراسان و به ویژه شهر مشهد شدند. عوامل فوق به همراه مهاجرتهای روستا - شهری دست به دست هم داده و باعث رشد سریع جمعیت شهر در این دوره گردید به طوری که جمعیت از 667/770 نفر در سال 1355 به 1/462/50 نفر در سال 1365 با نرخ رشدی معادل 8 % در سال افزایش یافت که بالاترین نرخ رشد جمعیت شهری در ایران بوده است. مساحت شهر نیز در این دوره (65-1355) از 78 به 220 کیلومتری با نرخ رشد معادل 11 % در سال، افزایش یافت.

 

 

تحول شهرنشینی در مشهد

به خاطر وقایعی تاریخی که در آن زمان به ویران شدن شهرهایی از جمله توس انجامید سبب شد تا ساکنان آنها ناگزیر به مناطق اطراف به خصوص نوغان و سناباد مهاجرت نمودند. و به تدریج این روند توسعه یافت و با ادغام آنها بعدها شهر مشهد کنونی به وجود آمد. در سال 617 هجری تمام آبادیهای تابران و نوغان و همچنین سناباد، پایمال لشکریان مغول شد و یکسره غارت شدند.

ولی در اثر توجه شیعیان به قبری که در مجاورت توس در قریه سناباد بود، مجدداً آباد شد. در زمان دیالمه به خاطر توجهی که به مذهب تشیع و امام رضا (ع) داشتند مشهد مورد توجه بیشتری قرار گرفت. در زمان سبکتکین غزنوی، گنبد و بارگاه حضرت ویران شد و در اوایل قرن پنجم هجری سلطان محمود، بقعه آن را تعمیر و حصاری به گرد شهر کشید و پسرش مسعود نیز دیواری برگرد بقعه کشید. از قرن هشــتم به بعد سناباد به مشهد معروف شد.

در زمان صفویه مشهد واقعا رونق یافت و به صورت دومین زیارتگاه با اهمیت شیعیان جــهان درآمد. یادآور می شود در زمان صفویه، برای نخستین بار مذهب تشیع را به عنوان مذهب رسمی کشور معرفی نمودند و این سیاست دارای آثار و نتایج کلی برای رشد مشهد گردید. اما از دیدگاه اقتصادی به خصوص در زمان شاه عباس برای جلوگیری از فرار سرمایه های ایرانی به مکه، مدینه. کربلا و نجف، اقدامات مؤثری برای رونق مشهد و ارتقای آن به بزرگترین زیارتگاه شیعیان انجام گرفت. در زمان شاه طهماسب صفوی حصار تازه ای برای دفاع از حملات ازبکها به دور مشهد کشیده شد.

این حصار حدود 1800 متر طول، شش دروازه و 141 برج داشت. آثاری از شش دروازه شهر مشهد تا اوایل قرن حاضر تقریبا به همان صورت مانده بودند. با وجود همه این توجهات شهر مشهد به علت موقعیت خاص جغرافیایی، همواره در مسیر حملات ازبکان و طوایف دیگر قرار داشت. یکبار در زمان شاه عباس و بار دیگر در پایان عهد صفوی و در شورش افغانها، مورد هجوم واقع شد و صدمات فراوانی به آن وارد گردید و نادرشاه به ترمیم خرابی ها پرداخت و در این شهر مقبره ای برای خود و پسرش ساخت.

در زمان شاهرخ جانشین نادرشاه مشهد از رونق افتاد و جمعیت آن به خاطر هجوم ازبکها، به شدت کاهش یافت و از000/60 به 000/20 نفر رسید. در اوایل حکومت قاجاریه، شهر مشهد مانند سایر شهرهای خراسان و ایران به علت ظهور هرج و مرج پس از زوال صفویه و پس از قتل نادرشاه، از رونق افتاد و دایماً مورد تهاجم قبایل ازبک و ترکمن قرار داشت.

همانطور که گفته شد، شهر مشهد در اوایل دوره قاجاریه، دچار ویرانی شد ولی در زمان فتحعلیشاه، به تدریج دولت مرکزی به ترمیم ویرانی ها پرداخت. در زمان ناصرالدین شاه، به علت امنیت برقرار شده در کشور، اوضاع و احوال اقتصادی نسبت به گذشته رونق می گیرد. البته ناصرالدین شاه به مشهد توجه خاصی داشت و شهر، رونق گذشته خود را باز یافت.

در اوایل قرن حاضر و در اواخر دوره قاجاریه، دیوارهای اطراف شهر فرو ریخته و ویران شد. ارگ یا دارالحکومه شهر نیز از میان برداشته و عمارت بانک ملی فعلی به جای آن برپا گردید. شهر در نیم قرن اخیر دارای رشد ملایم و در دو دهه اخیر دارای رشد سریع بوده است. سیمای ظاهری شهر در سالهای 1320 ـ 1300 هـ ش تغییر کرده و تحت تأثیر سیاست شهرسازی، دارای چند خیابان و میدان شد.

در کتاب مطلع الشمس صنیع الدوله آمده است؛ بعضی جاها روی معابر را با تخته و حصیر پوشیده و بالای آن عمارت ساخته اند. در زمان رضاخان، به علت بروز حوادث و قتلها در کوچه های تنگ و تاریک سرپوشیده، اتاقهای روی کوچه ها را خراب کردند.

قابل ذکر است در حال حاضر (1385 هجری شمسی) شهر مشهد به یکی از شهرهای مهم زیارتی و صنعتی تبدیل گشته و با شبکه حمل و نقل پیشرفته همچون قطار شهری و بزرگراهای مهم و مراکز درمانی و بهداشتی مجهز و مراکز علمی پیشرفته و پویا، بشکل شهری مدرن درآمده است.

زبانها و گویشها

زبانهای رایج در شهرستان مشهد به تفکیک بخشها عبارتند از:

در مشهد مقدس: زبانهای فارسی، ترکی و کردی

در بخش مرکزی: زبانهای فارسی، ترکی و کردی

در بخش احمدآباد: زبانهای فارسی، ترکی و کردی

در بخش رضویه: زبانهای فارسی و ترکی

در بخش طرقبه: زبانهای فارسی و ترکی

در بخش کلات: زبانهای ترکی، فارس و کردی، عربی و لری

مشهد پیش از اسلام

گرچه تاریخ شکل گیری شهری با عنوان مشهد به آغاز سده سوم هجری، یعنی هم زمان با کشته شدن و خاکسپاری امام رضا (ع) در آن جا بر می گردد، اما منطقه توس که مشهد کنونی در آن واقع است تاریخی دیرینه دارد. توس را از اینرو بدین نام خواندند که بنیان گذار و نخستین حکمران آن، فردی به نام توس پسر نوذر سپهبد نام آور کیخسرو پادشاه کیانی، بوده است.

از تاریخ این شهر در قبل از اسلام، به جز افسانه ای چند، آگاهی چندانی در دست نیست. ولی با توجه به اسناد موجود، می توان حدس زد که این شهر در اواخر حکومت ساسانیان، یکی از مرزداریهای سر راه گرگان و نیشابور به مرو و بلخ، و از ولایتهای مشهور در خراسان بزرگ بوده است.

مشهد و دیدنی های آن در يك نگاه

 

 

در سال 202 ه. ق. پس از شهادت و دفن امام رضا (ع) در محلی از توابع توس به نام سناباد، هسته اصلی شهر مشهد كنونی پدید آمد. در قرن هفتم هجری قمری كه شهر توس به دست مغولان ویران شد، جمعیت آن سامان رو به سوی مشهد آوردند و به تدریج بر وسعت و آبادانی این شهر افزودند. شهر مشهد كه در آغاز بقعه ای در آبادی سناباد نوقان بود، به تدریج توسعه یافت. احتمالا اولین بار سلطان محمود غزنوی بقعه ای بر روی مزار آن امام ساخته باشد.

در داستان های ملی ایران؛ بنای اصلی شهر توس را به جمشید و تجدید بنای آن را به توس، پهلوان و سپهسالار ایران، نسبت می‌دهند. این شهر در زمان ساسانیان وجود داشته است. قسمتی از شهر توس در زمان خلافت خلیفه سوم، توسط اعراب فتح شد و ضمیمه سرزمین های قلمرو اسلام گردید. از سال 421 ه. ق. سلاجقه به تدریج در شهرهای مهم خراسان نفوذ كردند تا آنكه ملكشاه سلجوقی در سال 465 ه. ق. توس را در اختیار خواجه نظام‌الملك توسی وزیر خود گذاشت. در سال 548 ه. ق. قبیله غُز، پس از غلبه بر سلطان سنجر سلجوقی، شهرهای بزرگ خراسان از جمله توس را متصرف شدند.

توس، به دلیل موقعیت خاص و حساسش در دوره حد فاصل ایلخانان و تیموریان، بارها میان زورمداران و حاكمان وقت دست به دست شد، تا آنكه در سال 791 هجری قمری بعد از شورشی كه موفقیتی نداشت، مردم آن قتل عام شدند و در پای دروازه‌های شهر، بر حسب معمول آن دوره برج هایی از كله كشتگان ایجاد شد. در سال 807 هجری قمری، شاهرخ میرزا، فرزند امیر تیمور به سلطنت رسید. در زمان وی، در شهر توس آبادانی و سازندگی گسترش یافت. اهمیت فوق العاده‌ای كه مشهد از عصر شاهرخ به بعد یافت، و توجه سلاطین تیموری، مخصوصا بایسنقر میرزا به مشهد و روضه مباركه، موجب كمرنگ شدن نام شهر توس شد به گونه ای كه از نیمه دوم قرن نهم هجری قمری دیگر در متون و تواریخ، نامی از توس برده نمی شود و اگر گاهی سخنی از آن به میان آمده، به عنوان یكی از توابع مشهد معرفی گردیده است. چون توس بعد از قرن نهم هجری قمری دیگر روی آبادانی ندید، باقی مانده اهالی آن به مشهد كوچ كردند و حصاری كه در عهد شاهرخ‌ میرزا در پیرامون بیتوتات حرام احداث شده بود، مامنی برای توسیان مهاجر شد تا در آنجا اقامت كنند. از توس قدیم جز ویرانه، چیزی بر جای نمانده است و توسِ جدید نیز به دلیل قرار گرفتن آرامگاه فردوسی، شاعر پارسی گوی ایران زمین در آن، از اهمیت و اعتباری خاص برخوردار است. به هر حال، تاریخ مشهد كنونی با تاریخ شهر توسِ قدیمی پیوند ناگسستنی دارد و تحولات قرون اخیر آن در پرتو بارگاه مشهدالرضا بارِ تاریخی و دینی دو چندان یافته و اینك این شهر را به یكی از قطب‌های زیارتگاهی شیعیان جهان بدل ساخته است. مشهد كنونی؛ شهری بزرگ، آباد و صاحب نام در میان شهرهای بزرگ ایران و بلاد اسلامی است.

علاوه بر حرم مطهر امام رضا (ع)، دیدنی های دیگری نیز در این شهرستان وجود دارد که برخی از آنها از این قرارند:

دریاچه بزنگان (كیلومتر 130 جاده مشهد-سرخس)،

چشمه گراب (كیلومتر 49 جاده مشهد-نیشابور)،

تفرجگاه كوه سنگی (دامنه كوه های جنوبی مشهد

تفرجگاه اخلومد (84 كیلومتری جنوب غرب مشهد)،

پارك وكیل آباد (جاده مشهد به طرقبه)،

پارك ملت (وكیل آباد مشهد)،

تفرجگاه طرقبه (دامنه كوه های بینالود)،

تفرجگاه بند گلستان (4 كیلومتری طرقبه)،

تفرجگاه شاندیز (38 كیلومتری جنوب غرب مشهد)،

تفرجگاه جاغرق (21 كیلومتری جنوب غرب مشهد)،

تفرجگاه زشك (50 كیلومتری غرب مشهد)،

تفرجگاه نغندر (11 كیلومتری طرقبه)،

تفرجگاه چشمه گیلاس (50 كیلومتری شمال غرب مشهد

تفرجگاه سد كارده (كیلومتر 40 جاده كلات)،

تفرجگاه میامی (50 كیلومتری جاده مشهد-سرخس)،

غار مغان (جنوب غرب مشهد)،

غار كارده (شمال غرب مشهد)،

غار زری (9 كیلومتری جنوب غرب مشهد)،

غار هندل آباد (45 كیلومتری شهر مشهد)،

غار مزدوران (2 كیلومتری شرق روستای مزدوران مشهد)،

كاخ خورشید (كوه سنگی مشهد)،

میل اخنجان (22 كیلومتری شمال مشهد)،

قلعه رباط شرف (بین مشهد و سرخس)،

ویرانه های شهر قدیمی توس (حومه مشهد)،

مجموعه آثار تاریخی كلات نادری (180 كیلومتری شمال مشهد)،

آرامگاه فردوسی (توس)،

آرامگاه شیخ طبرسی (مشهد)،

آرامگاه خواجه اباصلت (جاده مشهد-فریمان)،

آرامگاه نادر (مشهد)، آرامگاه امام محمد غزالی (توس)،

آرامگاه خواجه مراد راوی (12 كیلومتری جنوب غرب مشهد)،

گنبد خشتی (مشهد)،

مصلای مشهد (شرق مشهد)،

مدرسه نواب (مشهد)، مدرسه میرزا جعفر (مشهد)،

مدرسه سلیمان خان (مشهد)،

مدرسه غیاثیه (روستای خارگرد مشهد)،

حمام‌ شاه (مشهد)، مقبره پیر پالان دوز (مشهد)،

مسجد گوهرشاد (مشهد)،

مسجد امام یا مسجد شاه سابق (مشهد)،

گنبد هارونیه (توس)،

مقبره و مناره غزنوی (27 كیلومتری شهر مشهد)،

بقعه خواجه ربیع (4 كیلومتری شمال مشهد)،

گنبد سبز (مشهد)،

بقعه حر عاملی (جنوب شرق صحن آستان قدس رضوی)،

امام ‌زاده محمد (خیابان طبرسی مشهد) و

امام ‌زاده یحیی (90 كیلومتری مشهد).

 

یک روز تفریحــــــی در مشهد

مشهد را اولین کلان شهر مذهبی جهان برشمرده اند هرچند که جاذبه های توریستی وگردشگری آن نیز می تواند مورد توجه واستقبال زائرین قرار گیرد .

اگر می خواهید یک روز خوب را درمشهد سپری کنید قطعا بعد اززیارت چیزی جز تفریح وشادی ونشاط سالم درکنار خانواده هیچ چیز دیگری نمی تواند باشد اگریک نگاه بخواهیم به این جاذبه ها داشته باشیم می بایست به موارد زیراشاره نمانیم :

اگر به دنبال تاریخ وکند وکاو درآن هستید می بایست یک سری به آثاربه جا مانده از سناباد و توس قدیم بیاندازیم که این پیشینهٔ تاریخی بیشتر در این شهر به پس از قرن ۸ هجری می‌رسد. از شهر تاریخی توس می توان به بناهایی مانند گنبد هارونیه اشاره نمود . چهار طاقی بازه هور نیز از قدیمی‌ترین بناهای موجود در محدودهٔ شهر است که زمان ساخته‌شدنش را قرن سوم میلادی تخمین می‌زنند.

می‌توان به مسجد گوهرشاد، میل اخنگان، مسجد هفتاد و دو تن، گنبد خشتی و مصلی طرق نیز دراین موضوع اشاره نمود. آرامگاه نادرشاه، آرامگاه فردوسی و نیز مدارسی چون عباسقلی خان از دیگر آثار تاریخی موجود در شهر است.از دیگر مراکز دیدنی و تفریحی شهر مشهد می‌توان به موزه‌های آستان قدس رضوی (که خود شامل چندین موزه می‌باشد)نیز اشاره نمود .

مجتمع تجاری پروما، بازار امام رضا(ع) ، بازار بین المللی، بازار خیام و مجتمع تجاری الماس شرق و مجتمع تجاری وصال از مجموعه مراکز خرید بزرگ درشهرماست .

اگر هم کودکان ونوجوانان را می خواهید سرگرم کنید می توانید سری هم به مجموعه پارکهای شادی شهر ما بزنید پارک قدیمی وبزرگ کوهسنگی با خاطرات گذشته ودور خود ، پارک و شهربازی ملت، کوهستان پارک شادی، باغ وحش و پارک جنگلی وکیل‌آباد، مجموعه سرزمین موج‌های آبی به عنوان بزرگترین پارک آبی سرپوشیده آسیا و همچنین مجموعه بزرگ پارک موضوعی سپاد مکان هایی است که می توانند یک روز زیبا وبیادماندنی را برای شما وفرزندانتان رقم بزنند .



ییلاقات اطراف مشهد، به خصوص شاندیز و طرقبه، زشک، نغندر، جاغرق، منطقه ییلاقی خور(قزلق) و منطقه ییلاقی سررود در شمال غربی مشهد، چالی دره، پارک جنگلی وکیل‌آباد، بوستان ملت، آبشار اخلمد و کنگ(ماسوله‌ای کوچک)، آبشارهای اورتوکند، پارک جنگلی نه دره در دو کیلومتری جنوب مشهد، منطقه دیدنی فریزی، سد ارداک، هفت حوض، چشمه گیلاس، چشمه گراب از جمله مکان‌های تفریحی است که می تواند رضایت تک تک افراد خانواده را به خود جلب نماید مخصوصا درتابستانی گرم . دراین روز تفریحی خود می توانید سری هم به سینماها بزنید سینماهای فعال شهرما هم میزبانانی خوب برای شما خواهند بود اگر سربه آن بزنید هویزه، آفریقا، سیمرغ، قدس، بهمن، رسالت و پیروزی میزبان شما هستند .

ورزش هم درمشهد طرفداران بیشماری دارد مجموعه ورزشی تختی مشهد، مجموعه‌های ورزشی آستان قدس رضوی، استادیوم ثامن، استخرهای ارمغان، هلال احمر، صدف و شهید بهشتی، از مجموعه های ورزشی مشهد را می‌توان بعنوان نمونه یادنمود . اما اکنون بهتراست باهم از راه دور سری به این مجموعه ها بزنیم .

 

خرید در شهر مشهد

شهر مشهد از گذشته به عنوان یک شهر زیارتی و سیاحتی مطرح بوده و در حال حاضر علاوه بر اهمیت زیارتی و سیاحتی از جهت فرهنگی، علمی و سیاسی و اقتصادی اهمیت یافته است، به طوری که به دلایل مختلف، از جمله حضور بیش از 12 میلیون مسافر و زائر در هر سال و قرارداشتن در مسیر بزرگراه آسیایی، از امکانات اقتصادی و تجاری ویژه‏ای برخوردار شده است، چنان که هم اکنون مرکز اداری یکی از مهمترین گمرگات ایران در مشهد قرار دارد. زائران و مسافران عامل اصلی رونق و اهمیت بازرگانی در مشهد بوده‏ اند

تعداد زیادی کارگاههای خاص تولیدات کالاهای مورد نیاز زائران در مشهد وجود دارد که سوغاتی های مشهد از جمله: زعفران، زیره، خشکبار، نبات، مهر و تسبیح و دیگر محصولات را بسته‏ بندی نموده، ودر معرض فروش قرار می‏دهند..

مهمترین صادرات مشهد، پتو، روده، کرک، پسته، آلو، سیب قیسی، برگه زردآلو، زیره سبز، خربزه، گیلاس، انگور، کیک وکلوچه ، فرش، زعفران، ظروف آلومینیوم، لوازم شخصی، رب گوجه‏ فرنگی، فرش، میوه‏ جات خشک و تازه است که به کشورهای اروپایی، ژاپن، کانادا، امارات متحده، کویت و دیگر کشورها صادر می‏شود. در مجموع مشهد از نظر تولید میوه یکی از شهرهای مهم ایران به شمار می‏ آید و به دلیل وجود منابع معدنی مختلف و تمرکز مراکز تولیدی و صنایع خوراکی، نساجی، برق و الکترونیک، شیمیایی و دارویی، سلولزی و صنایع دیگر فلزی و غیر فلزی و صنایع دستی دارای اهمیت است و رایج‏ترین صنایع در مشهد صنعت فرش بافی (قالیچه، گلیم)، شعربافی، نمدمالی، پوستین دوزی، سنگ تراشی، قلمزنی روی سنگ، سفالگری، سبد و حصیربافی، فرآورده‏های چوبی و فلزی، نقاشی روی چرم و بدلیجات است.

 

علاوه بر این مشهد یکی از قطب‌های اصلی تولید چرم در ایران بشمار می‌آید و کارخانه‌هایی نظیر چرم مشهد در این شهر قرار دارند. همچنین در سال‌های اخیر سرمابه‌گذاری در بخش پروژه‌های کلان اداری-تجاری رونق یافته‌است.

تکیه ها و حسینیه های قدیم مشهد مقدس

در حال حاضر براساس آمارگیری، بیشترین درصد شاغلان در مشهد را بخش خدمات و صنعت تشکیل می دهد و درصد کمتری در بخش کشاورزی شاغل می باشند. درصد شاغلان در بخش خدمات همواره در حال افزایش است که علاوه بر مسایل عام مربوط به شهرهای ایران، مشهد به دلیل موقعیت زیارتی و تجارتی و سیاحتی، زمینه جلب و جذب این مشاغل را داشته است.

ارتفاع از سطح دریا 970 متر و جمعیت آن 2427316 نفر است. مشهد به خاطر وجود بارگاه ملكوتي حضرت علي بن موسي الرضا ( ع ) در مسیر رشد و توسعه قرار گرفت.نام اصلي مشهد سناباد است . تا پيش از سال 203 هجري قمري سناباد يكي از توابع قصبه يا شهر كوچك نوغان بوده وپس از شهادت حضرت علي بن موسي الرضا ( ع ) ، اين محل كوچك به مشهد تغيير نام داده . هر چند اهميت اين شهر از روزگار سلطنت صفويان كه به ترويج آيين تشيع اهتمامي شديد مي ورزيدند رو به ازدياد نهاد ولي پيش از روي كار آمدن اين سلسله و حتي از نخستين قرنهاي رحلت امام ( ع ) ، مردم و حتي پادشاهان سني مذهب ، به اين مرقد پاك توجه داشته و با رفت و آمدها و مجاورتها و احياناً خرجهايي كه براي تعمير آن مي كرده اند بر وسعت ، جمعيت و اعتبار شهر افزوده اند . به گفته برخي از مورخان سلطان محمود غزنوي علي رغم تعصب ضد شيعي در سال400 هجري قمري بر اثر خوابي كه ديد توسط حاكم نيشابور بقعه مشهد را تعمير كرد و پس از زماني نزديك به يك قرن و نيم ، در زمان پادشاهي سلطان سنجر وزارت خواجه نظام الملك ، شخصي بنام شرف الدين ابو طاهر قمي كه از طرف حكومت سلجوقيان ، حاكم مرو بود بقعه را تجديد بنا نمود . در سال 809 هجري قمري شاهرخ گوركاني به مشهد آمد و سادات و متوليان بقعه را انعام و اكرام كرد در همان زمان به تزئين حرم پرداخت . و چندي پس از آن ، همسر او گوهرشاد آقا ، مسجد جامع معروف مشهد كه بنام خود او مسجد گوهرشاد ناميده مي شود را در مجاورت آن زيارتگاه بنا نهاد. باري بر اثر همين عامل مذهبي و معنوي و عوامل ديگر از قبيل استعداد خاك و وفور نعمت ، تدريجاً مشهد رو به وسعت نهاد ، و در ظرف چند قرن به صورت شهر مهمي درآمد . البته نمي توان ترديد داشت كه حمله تيمور و ويراني شهر بزرگ كه در اواخر قرن هشتم صورت گرفته نيز در آبادي مشهد تاثير فراوان داشته است. رشد و شكوفايي شهر مشهد در دهه هاي اخير به اوج خود رسيده است. اين شهر كه به لحاظ توانائيهاي مختلف از جمله رونق تجاري يكي از قطب هاي داد و ستد و اركان اقتصادي كشور است بعنوان يك نگين سبز در شرق ميهن اسلامي در مقابل ديدگان علاقمندان داخلي و خارجي خود مي درخشد. امروز بارزترين شاخصه اصلي مشهد بعد از بارگاه ثامن‌الحجج(ع)، سرزمين توس، زادگاه و آرامگاه حكيم نامدار ادبيات ايران زمين فردوسي توسي است كه سالانه هزاران مسافر و گردشگر را به خود جذب مي‌كند. نام توس چنان با "فردوسي" عجين شده كه هيچكس او را جدا از اين سرزمين و خاك نمي‌داند و بايد فردوسي و موطنش با هم بزرگ داشته شوند. آري اينجا آرامگاه حكيم ابوالقاسم فردوسي است كه در باغي مصفا در ساختماني با معماري قديم و متاخر ايران با سبكي بر گرفته از دوران هخامنشيان بنا شده است. اما توس اين شهر"حماسه‌هاي ادبي" منحصر به فردوسي نيست، كه شاعري بزرگ از بزرگان ادبيات معاصر ايران زمين در آن خفته است، مردي كه عشق به استاد ناديده، از او شاعري بلند آوازه در شعر نو ساخت. در محوطه آرامگاه دو شاعر بزرگ پارسي، بناي هارونيه در ميانه شهر قديم تابران يا توس فعلي قرار گرفته كه برخي بر اين باورند كه آرامگاه و خانقاه غزالي است و تحقيقات اخير نشان مي‌دهد كه اين بنا صرف آرامگاه يا خانقاهي است كه در سده هشتم هجري به همراه يك بناي مذهبي بر روي بقاياي بنايي كهن ساخته شده است. در كنار اينها، آنچه از برج و باروها، ارگ، حصار و ديوار عظيم خشتي، گلي توس بزرگ كه آن زمانها متشكل از چهار شهر تابران، نوغان، رادكان و ترغبذ بوده امروز مجموعه‌اي كهن، جذاب و تاريخي از تاريخ ايران زمين و جاذبه‌اي ويژه براي علاقمندان به تاريخ و فرهنگ و ادبيات ايران است. امروز اگر چه بخشهاي زيادي از اين سرزمين اسطوره‌ها با هزاران گنج پنهان و مدفون است اما همان برج و باروهاي عيان شده از زير خروارها خاك به دست احياگران ميراث فرهنگي خود هزاران ناگفته را مي‌گويد و عظمت آن پيداست.

 

آبشارهای مشهد

آبشار اخلمد مشهد

آبشار اخلمد نام آبشاری است در استان خراسان رضوی .این آبشار در ۲ کیلومتری روستای قدیمی اخلمد جریان دارد. آهکی بودن جنس کوه‌های اخلمد باعث پیدایش حفره‌های ژرف مدور در زیر این آبشار شده‌است.این دره دارای دیواره های صخره ای با ارتفاع حدود 200-300 متر می باشد که یکی از بزرگ‌ترین مناطق برای ورزش مفرح سنگنوردی در ایران می باشد از دیواره های معروف ان می توان به (دیواره سفید - الله اکبر -عقاب و...)نام برد ای دره دارای چندین آبشار می باشد که 4 تای آنها دایمی و چندین آبشار فصلی دارد. آبشار اصلی خلمد حدود 40 متر ارتفاع دارد. آبشار ارتکند مشهد آبشار اُرتکند ، تفریگاه زیبایی ارتکند ( خنک رود ) یکی از مناطق بکر و ییلاقی شهرستان کلات نادر است . این تفریگاه به دلیل آبشار های زیبا ، کوه های سربه فلک کشیده و غار آبی بسیار زیبایش ، مورد توجه گردشگران ایرانی و خارجی می باشد . این مجموعه در کیلومتر ۱۱۰ مسیر مشهد به کلات نادری و در روستای قلعه نوی کلات میباشد که از جاده اصلی ۱۸ کیلومتر فاصله دارد . این آبشار در حوالی بخش زاوین است و ارتفاع متوسط آن از سطح دریا ۱٬۴۰۰ متر و متوسط بارندگی سالیانه ۲۴۷ میلی متر است . برای رسیدن به آبشار ابتدا باید از روستای سررود ( ارتفاع 1160 از سطح دریا ) که در فاصله 7 کیلومتری از جاده اصلی قرار دارد گذر کنیم این روستا دارای آب و هوای خشک می باشد و کوه های تک خانه در 8 کیلومتری غرب و سرشاو در 3 کیلومتری شمال شرق این آبادی واقع شده اند . در مسیر دره پس از گذشتن از باغ ها و شالیزار ها و چندین مجموعه پرورش ماهی ، به روستای کوچک ارتکند در فاصله 5 کیلومتری سررود می رسیم که ارتفاع آن از سطح دریا 1480 متر می باشد و رود ارتکند که از کوه های هزار مسجد سرچشمه می گیرد از کنار این آبادی می گذرد . مسیر دره اصلی با شیب تند و عمق زیاد ، خود را تا گذرگاه قله قره داغ ( بلندترین ارتفاع منطقه ) بالا می شکد و ارتفاع قله تا کف دره به حدود 1000 متر می رسد که این دره به صورت چین دار ، صخره ای ، مرتفع ، و با درختان منفرد اورس خود نمایی می کند . در ادامه مسیر پس از طی 5 کیلومتر به تفرجگاهی( اردوگاه حضرت مهدی ) می رسیم که در سمت چپ آن دره آبشار خانه زو ، و در سمت راست آن دره درخت بی بی ( کال قره داغ ) قرار دارد به طوری که مسیر اصلی ، از سمت چپ از میان رودخانه و درختان به سمت آبشار ارتکند پیش می رود که در ابتدای این مسیر دره با عرض کم و درختان انبوه مشاهده می شود تا اینکه راه از مسیری سنگی و پر آب ادامه پیدا می کند و در نهایت به منطقه بازی می رسد که خانه زو نامیده می شود و معمولاً دراین منطقه علفزارهای بلند و پوشش پراکنده درختان اورس دیده می شود که در فصول بهار و تابستان مورد استفاده گوسفند داران قرار می گیرد . در ادامه مسیر پس از طی یک سربالایی دوباره دره باریک شده و در سمت راست آن تونل پر آب همراه با آبشار کوچک اما زیبا به چشم می خورد . سپس از سمت چپ قسمت انتهایی مسیر را ادامه می دهیم و پس از یک درگیری مختصر با سنگ به مسیری باریک با دیواره های سنگی بلند واقع در دو طرف آبشار می رسیم که این آبشار 10 متر ارتفاع دارد و به شکل کلاهک بوده که دیواره های سنگی بسیار زیبا و پوشیده از آب آن را احاطه کرده اند و آب از همه طرف به شکل های مختلف از دل سنگ بیرون آمده و به رودخانه جاری می شود . لازم به ذکر است که وجه تسمیه خانه زو نیز از همین قسمت که سرچشمه رود است ، گرفته شده و ادامه مسیر بعد از آبشار بدون کار فنی امکان پذیر نمی با شد . زمان طی شده از اردوگاه تا محل آبشار یک ساعت و 40 دقیقه می باشد و مسیر برگشت از آبشار همان مسیر طی شده در رفت بوده که طبعاً در زمان کمتری حدود یک ساعت طی می شود . منطقه ارتكند به دلیل ارتفاعات و ناهمواری های طبیعی همواره مورد علاقه كوهنوردان و نیز ورزشكاران می باشد آبشار قره سو مشهد آبشار قره سو در جنوب غربی شهرستان کلات نادری و در فاصله پنج کیلومتری آن و در یک کیلومتری جاده لاین از سمت کلات واقع شده است . طبیعت زیبا و آب و هوای ییلاقی ، وجود آبشار های بلند با دره های تنگ ، موقعیت قره سو را ممتاز می کند . وجود هشت آبشار و چشمه های خنک و نردبان های فلزی تعبیه شده برای رفتن به بالای آبشار ، از عواملی هستند که مسافران را به طرف خود جلب می کند . ارتفاع متوسط این منطقه از سطح دریا حدود ۱۱۹۰ متر می باشد . آبشار های مذکور پس از نمایش رقص زیبایی خود در آبشار های هشتگانه ، به مصرف باغات و آب شرب اهالی در پایین دست می رسد . قره سو دهی است که تمام المان های زیبای روستایی را در خود دارد . تا چشم کار می کند درختان خزان زده پاییزی را در دل خود جا داده است که بر فرشی سبز و زرد ایستاده اند . مرغ و خروس های محلی از دل هر حیاط بیرون می زنند و لابلای کله های گاو و گوسفند ها مخفی می شوند . درون حیاط هر خانه ای تنوری وجود دارد که زنان روستایی در آن نان هایی شیرین و گرد می پزند که مزه ای فراموش نشدنی دارند . می گویند در زمان نادر زنانی در اینجا نان می پختند و به صورت زنجیره انسانی دست به دست نان های داغ را تا عمارت خورشید حمل می کردند تا به دست شاهنشاه برسانند نامطلوب بودن آب داخل کلات ، نادر شاه افشار را بر آن داشت تا با استفاده از توان مهندسان خود ، آب شیرین و گوارای قره سو را که حدود ۵ کیلومتر با عمارت خورشید فاصله داشت را به آنجا هدایت نماید . قره سو واژه ای است ترکی و به معنی آب سیاه است و چون بستر و کف رودخانه را سنگ های سیاه پوشانده ، وقتی آب روی آنها حرکت می کند ، مسیر رودخانه سیاه دیده می شود . این منطقه کوهستانی پر آب و مصفا مکانی جذاب برای گردشگران بوجود آورده است و آبشار های دیدنی و زیبایی را در دل خویش جای داده است . در طول مسیر بر دیواره های سنگی آبشار ها نردبان های فلزی نصب گردیده تا مسیر رفت و آمد به آبشار ها برای گردشگران آسان و سهل گردد . آنچه به زیبایی این آبشارها افزده بود و این مکان را زیباتر نموده بود ، دره های تنگ و پیچ در پیچ با دیواره هایی 90 درجه که سر به فلک کشیده بود ، بودند . پس از اینکه از طریق نردبان ها از چند آبشار گذر کرد به آبشاری رسید که بسیار هیجان انگیز بود ، چرا که بایستی تقریبا از میان آب رد شد و آب آبشار را مثل قطرات تند باران بر روی سر می ریخت . محل خروج آب شیرین قره سو از سردابه عمارت خورشید در کلات به خاطر آب شیرین و گوارای قره سو ، نادر شاه با استفاده از توان مهندسین خود ، آب این روستا را از طریق لوله کشی به مسافت 5 کیلومتر جهت مصرف مردم کلات تا عمارت خورشید هدایت کرده بود.

بازار ها و مراکز خرید مشهد
مجتمع الماس شرق- انتهای بلوار خیام بازار بین الملل – انتهای خیابان خیام شریعتی مجتمع زیست خاور – میدان شریعتی مجتمع تجاری پروما – میدان جانباز کیان سنتر- تقاطع خیابان جانباز و خیابان شهید فرامرز عباسی برج تجاری آلتون- خیابان دانشگاه بین دانشگاه 22 و 23 بازار جنت – چهارطبقه ابتدای خیابان امام خمینی بازار رضا – میدان بیت المقدس بازارهای فرش – خیابان امام خمینی ، خ آزادی ، خ خسروی نو بازار مرکزی – چهارراه شهدا مجتمع شرق زیست – میدان طبرسی کامپیوتر تک – نرسیده به چهارراه خیام – خ بیستون مجتمع بعثت – طرقبه مجتمع نصر – میدان توحید سرای بلور – چهارراه کلانتر صنایع دستی کوهسنگی پارک کوهسنگی نمایشگاه گل وگیاه آستان قدس – میدان فلسطین بازار خودرو - بلوار فرودگاه کمپ زائر فروشگاه رفاه (کشوری) – بلوار کشوری فروشگاه رفاه (پیروزی) – بلوار آب و برق فروشگاه رفاه (سناباد) – خیابان سناباد فروشگاه رفاه (معلم) – آزادشهر بازار سعدی – خیابان سعدی بازار موبایل – خیابان احمد آباد بازار طلافروشان – خیابان امام خمینی - چهارطبقه بازار 17شهریور - میدان 17شهریور بازار آزادشهر - چهار راه آزاد شهر بازار آستانه پرست - جنب باغ رضوان بازار پیرپالاندوز - اول خیابان نواب صفوی بازار خاتون - خیابان دانشگاه ،چهارراه دکترا بازار روسها - انتهای بزرگراه خیام بازار سعدی - خیابان خسروی بازار طلاب - سی متری طلاب بازار عباس قلی - خان خیابان نواب صفوی بازار گوهرشاد - بلوار سازمان آب بازار موبایل - خیابان احمدآباد پاساژ امین - اول خیابان نواب صفوی پاساژ فردوسی - چهارراه خسروی پاساژ فیروزه - چهار راه شهدا پاساژ قسطنطنیه - نرسیده به میدان احمد آباد پاساژحکیم - خیابان امام خمینی
 
 
مساجد مشهد
مسجد گوهرشاد ایران زمین از دیرباز در مسیر ترك تازی اقوام پیرامونی خود بوده است، اما فرهنگ دیرپای این سرزمین همواره پیش از آن كه تأثیرپذیر باشد، تأثیرگذار بوده و اقوام تمدن ساز و بدوی را تمدن ساز كرده است. نمونه این تأثیرگذاری در ابنیه تاریخی سراسر ایران زمین است كه به دست اقوام مهاجر در این سرزمین بنا شده از آن جمله است، مسجد جامع گوهرشاد در جوار بارگاه نورباران رضوی به گونه ای كه جانشینان امیر تیمور گوركانی خونریز، از جمله فرزند او شاهرخ با بهره گیری از تجربه معماران ایرانی نه تنها به بازسازی ویرانه های به جای مانده از دوران پدر پرداخت، بلكه عروس او گوهرشاد خاتون، همسر شاهرخ، مسجدی در جوار حرم رضوی ساخت كه هم اینك با گذر سالیان، همچنان جلوه گر معماری ایرانی ـ اسلامی و بیانگر روح تمدن ساز ایرانی است. این بنای قابل توجه و برجسته در كنار بارگاه ملكوتی رضوی همه ساله میلیون ها زائر را پذیرا است .
مسجد امام رضا - بلوار مصلي , مسجد توفيق - احمد آباد , مسجد حضرت رقيه - بلوار امامت , مسجد 14 معصوم - چ ميدان بار محبي , مسجد 14 معصوم- امام رضا - مسجد معصوم ج سرخس شهيد رازي مسجد 14معصوم - بلوار توس مسجد 14معصوم - بلوار توس مسجد 14معصوم - بلوار میرزا کوچک خان مسجد 14معصوم - خيابان آيت الله عبادي مسجد 14معصوم - خیابان ابوذر 19 مسجد 14معصوم - سيدي ثامن - مسجد 14معصوم - شهرک رجائی پور سينا 14 - مسجد 14معصوم - شهرک صدف مسجد 14معصوم شهرک قدس مسجد 14معصوم - طبرسي مسجد 14معصوم - طلاب - خيابان شهيد عليمرداني مسجد 14معصوم الاخیابان
 
 
محلات مشهد مقدس:
بالا خیابان جزء محلات بزرگ شهر محسوب و تا اوایل سالهای 1300 ش مشهد تنها دارای دو خیابان شرقی و غربی بود بنام بالا خیابان یا خیابان علیا که از فلکه دروازه قوچان شروع می شد و تا بست بالا یا بست علیا و صحن عتیق (صحن انقلاب ) ادامه داشت و پایین خیابان ( ته خیابون در لفظ عامیانه مردم ) که از بست پایین یا بست سفلی به سمت شرقی تا محل پنج راه پایین خیابان فعلی امتداد داشت. این خیابان سراسری شهر مشهد را به دو بخش شمالی یا پشت به حضرت شامل محلات قبر میر ، نوغان ، قتلگاه ، تپل محله ، آب میرزا و بخش جنوبی یا رو به حضرت شامل محلات باغ عنبر ، سراب ، چهار باغ ، ملک ، کوچه ارگ ، سرشور ، عیدگاه و جدیدها تقسیم می کرد و آبادانی شهر مشهد تا قبل از توسعه و خیابان کشی های جدید بر محور و امتداد همین خیابان بود که محدوده آباد آن کمی پایین تر از میدان شهدا در کوچه باغ عنبر فعلی شروع و از قسمت شرقی به پنج راه پایین خیابان تمام می شد. از کوچه باغ عنبر به بالا آبادی رونق چندانی وجود نداشت امتداد بالاخیابان به سمت بالا یا غرب تا دروازه قوچان فعلی گذرگاه و معبر بی قواره ای بود که در بعضی نقاط از عرض فعلی خیابان پهن تر و در برخی محل ها باریکتر بوده و نهر آب خیابان به صورت جوی فاقد دیواره جانبی از آن عبور می کرد که در اطراف آن کاروانسراهای بزرگ محل نگهداری اسب ، شتر و کارگاههای دباغی ، صباغی ، انبارهای غله و بوجاری بود.
محله سراب : در قسمت جنوب غربی شهر و در محل روستای سناباد واقع شده و کلمه سراب به معنی سرآب یا اول یا اول قنات که همان قنات سناباد است می باشد. در حد فاصل محله ارگ و بالاخیابان و چهار باغ قرار گرفته است که طرف غربی آن به باروی شهر متصل است و مجرای قنات سناباد در این محله از باغ عنبر می باشد.
محله چهارباغ : این محله یکی از محلات اشرافی قدیم مشهد به حساب می آمده که می توان از برخی نامهای کوچه ها به این نتیجه رسید. کوچه هایی مانند شوکت الدوله ، حاج محمود هراتی ، در این محله بناهایی وجود دارد که دارای اهمیت هستند یکی از بناهایی که در این محله وجود دارد کنسولگری آمریکا می باشد. ساختمان این کنسولگری متعلق به 200 سال پیش است و در کوچه چهار باغ قرار داشته است ساختمان داخلی این کنسولگری با ساختمان اصلی که در محل کار سر کنسول بوده در قسمت راست ساختمان قرار دارد و در روبروی ساختمان اصلی ساختمانی وجود دارد با اتاقهای متعدد که به احتمال زیاد محل اقامت سرکنسول و احتمالاً کارکنان کنسولگری بوده است. این ساختمان همچنین دارای حوض انبار و اصطبل هم بوده است در سال 1322 ه.ش ساختمان این کنسولگری توسط حاج آقای کوزه کنانی از آمریکاییها خریداری شده است و بعد از فوت ایشان این ساختمان به هیأت مذهبی خمینی شهر فروخته شد.
کوچه شوکت الدوله : این فرد از خانهای زمان رضا شاه بوده است و به همین خاطر نام وی بر روی کوچه ای به همین نام مانده است این کوچه در ابتدای چهارراه خسروی نو به سمت چهارراه شهدا قرار دارد عرض کوچه 4 متر است کف آن آسفالت می باشد. کوچه حاج محمود هراتی : این کوچه هم در محله چهارباغ قرار دارد و 2 کوچه به نام این شخص وجود دارد یکی همان کوچه ای که در نهایت به کنسولگری آمریکا می رسد و دیگری هم به یک بن بست. عرض کوچه بن بست 2 متر و کف کوچه هم موزاییک فرش است به گفته اهل محل ایشان پدر آقای احمدزاده استاندار سابق خراسان می باشد. علاوه بر وجود کنسولگری آمریکا در این محل بنای دیگری که از اهمیت ویژه ای برخوردار است منزل آیت ا... قمی می باشد. وی در سال 42 این خانه را خریداری کرد که قبلاً در این محل بانک شاهی قرار داشت. منزل آیت ا... قمی قبلاً در خیابان خسروی قرار داشته است. علاوه بر این بناها در محله چهارباغ مساجدو بناهای دیگری هم وجود داشت. مساجد حاج فرهاد، صدیقیها ، رضائیه ، سلیمانی الهادی و مسجد شاه ، کاروانسرای ملک ،چوب برها ، جعفرزاده و حوض انبارهای نقاشی ، تاریکی و همینطور حمام نوروزی را می توان نام برد.
محله نوغان : نوغان در واقع یکی از آبادیهای معتبر و معروف حومه شهر طوس قبل از پیدایش شهر مشهد بوده است. هسته اولیه شهر مشهد از ترکیب نوغان و دهکده سناباد شکل گرفته است. و به تدریج با رشد نوغان به صورت یک محله باقی مانده است . حدود ده محله نوغان در مطلع الشمس چنین ذکر شده است محله نوغان مابین شمال و مشرق حرم حضرت رضا(ع) عرض عریضی دارد از جمله قطعه ای از آن قتلگاه است در جنوب قبرستان معروف قتلگاه که خود حضرت رضا(ع) آن را خرید و وقف فرموده اند . قطعه دیگر این محله را پای گنبدخشتی ، قطعه ای را سر پل سنگی ، قطعه ای را سرقبر میر گویند و محله غیر شمارها ومحله کشمیریها در واقع جز محله نوغان است. در 1000 سال پیش کتابی به نام حدود العالم من المشرق الی المغرب مطلبی در باره نوغان نوشته که در آن معدنی بوده که از آن معدن دیگ سنگی می ساخته اند کتابی دیگر به نام جام جم از نوغان ذکری به میان آورده و سپس یاقوت حموی در کتاب معروف خود معجم البلدان شرحی از نوغان آورده است و از دیگهای سنگی آن یاد کرده است. درباره وجه تسمیه: این محل دو نظر وجود دارد اول آنکه چون معدن سنگ بوده و از آن معدن سنگ استفاده می کرده اند به نوکان یعنی معدن جدید و نو تعبیر شده است و دیگر آنکه نوغانه گفته اند به دلیل زاویه و پیچی که مجرای دو قنات را قبل از رسیدن به مظهر قنات به هم مربوط کرده است.
راسته نوغان : خیابان اصلی این محله به نام راسته نوغان می باشد که کوچه هایی از آن منشعب می باشد. راسته نوغان در واقع بازار اصلی این محله بوده که در جهت شمالی جنوبی قرار داشته و انتهای شمالی آن به دروازه نوغان و انتهای جنوبی آن به چهار سوق ( تقاطع کوچه سیاهان و نوغان ) ختم می شده است. ویژگی نوغان از نظر اجتماعی از خود گذشتگی زنان این محله در زمان شهادت حضرت رضا(ع) می باشد که به خاطر شرکت در تشییع پیکر حضرت رضا(ع) مهریه قباله ها را به شوهرانشان بخشیدند تا به آنان اجازه شرکت در این مراسم را بدهند. هنوز هم به خاطر این عمل قهرمانانه زنان محله در 1200 سال گذشته ساکنان فعلی به آن افتخار می کنند. از آثار دیگر موجود در این راسته مسجد امام رضا(ع) ، مسجد پل سنگی ، مسجد محراب خان ( آب انباری به نام محراب خان که در گذشته در مجاورت مسجد ساخته شده بود). می باشد . کار و شغل مردم این محله : زارع ، چوپان ، گله دار و بعضی از مشاغل کمیاب چون چکمه دوزی ، حصیربافی ، خرازی ، سنگ تراشی ، عطاری ، کاشی پزی ، کفاشی ، نعل بندی .
محله پاچنار : محله پاچنار که هنوز حمام آن به نام پاچنار ( یا در لهجه مشهد حموم پاچنار ) باقی است شاید به مناسبت داشتن چنار یا چنارهای بلند و بزرگ به این اسم خوانده شده باشد زیرا مشهد چنارهای عالی و زیبایی داشت که کم نظیر بود و در بعضی از آنها چنارهای بالاخیابان ضرب المثل شده بود و عمر چند صدساله داشت. محله پاچنار در شمال مشهد و محاذی خیابان علیا است.
محله ارگ : یکی از محلات کوچک ولی با اهمیت از نظر پایگاه اجتماعی – اقتصادی در محدوده بافت قدیم شهر مشهد ، محله ارگ می باشد به علت نزدیکی و مجاورت این محله با بنای مقر حکومتی (ارگ) و سکونت عده ای از طبقات بالای جامعه شهری در انی محله با عنوان محله ارگ نامگذاری شده است . در مطلع شمس ذکر شده که محله ارگ مابین مغرب و جنوب شهر واقع وخود ارگ در کنار این محله متصل به باروی شهر است که حصار آن از یک طرف همان حصار شهر است.
محله سرسوق ( سرشور) : محله سرسوق به طور قطع اسم دیگری داشته است که صنیع الدوله خواسته است به شکل ادبی در آورد سوق در عربی به معنی بازار است ولی در لهجه مشهدی در زبان محاوره مردم کمتر کلمات عربی به کار می رود و اگر به حسب ضرورت مردم مجبور باشند آن را مختصر تعریف می کنند در مشهد کلمه سر به معنی ابتدا و آغاز و گاهی بالا زیاد دیده می شود مانند سراب ، سرشور از طرف دیگر سو در لهجه مشهدی تقریباً به همان معنای لغوی و اصیل فارسی استعمال می شود مثل چهارسو . بنابراین سرسوق که صنیع الدوله نوشته است احتمال دارد سه سو یا سرسو و یا غیر از اینها باشد. محله سرشور یکی از 6 محله قدیمی مشهد بوده که در غرب حرم مطهر امام رضا علیه السلام قرار دارد ، اگر بخواهیم تصویر امروزی اش را داشته باشیم خیابانهای خسروی ، آخوند خراسانی و امام رضا (ع) اطراف این محله را گرفته اند . برای رفتن به بازار سر شور اگر از باب جواد حرم مطهر خارج شویم و به سمت راست حرکت کنیم روبرو ی بازارچه فرش یک کوچه می بینیم به اسم بازار سر شور . این محله نه خیلی اعیان نشین بوده ، و نه خیلی فقیر نشین بیشتر مردم یا کارمند موقت دولت بودند یا کارمند آستانه . آدم های فرهنگی شهر مثل شاعر ، صحاب ، کتابدار و روزنامه چی در این محله زندگی می کردند . محمد تقی بهار (ملک الشعرا) در این محله بدنیا آمده است .
محله مروی ها : این محله در مشرق شهر واقع شده است و تپ المحله در حقیقت جزء این محله است. اغلب سکنه این محله اهل مرو می باشند که در دوره حکومت قاجاریه از مرو به مشهد آمده و سکنی گزیده اند لذا این محله به نام محله مرویها مشهور است.
محله غیر شمارها : در مشهد قرشمالها گفته می شود جزو محله های گم شده مشهد است توضیحی که صنیع الدوله داده نوشته است کوچه سیاهان هم می گویند معلوم می شود در زمان او از محله بزرگ اصلی تنها کوچه ای باقی مانده بوده است و تصور می رود منظور همان کوچه سیاوون پایین خیابان باشد که با وجود تغییر اسم باز مردم تلفظ قدیمی آن را حفظ کرده اند. صنیع الدوله در مطلع الشمس محله غیر شمارها را جزء محله نوغان ذکر کرده است.
تپل المحله : یکی از محلات قدیمی شهر مشهد تپل المحله می باشد که در قسمت شمال ، شمال غربی حرم مطهر حضرت رضا (ع) واقع است این محله از سمت شرق به محله نوغان از جنوب به حرم مطهر و راسته بالا خیابان و از غربی به باغ نادری و خیابان شهید رجایی فعلی و از شمال به حصار شهر و بلوار راه آهن متصل بوده است . تقی بینش در مقاله ای با عنوان محلات قدیمی شهر مشهد در خصوص وجه تسمیه تپ المحله نوشته طپ المحله با املای عربی گونه یا تپل المحله تلفظ عامیانه ان صنیع الدوله نوشته است هنوز در پایین خیابان موجود است و اشتغال آن کاملاً روشن نیست این که محل قرار گیری این محله در پایین خیابان است اشتباه است. بررسیها و تحقیقات میدانی به عمل آمده نشان می دهد که در اواسط راسته نوغان پلی سنگی وجود داشته و از این پل در جهت غربی کوچه ای قدیمی به نام کوچه هفت در به علت وجود مسجد هفت در از این معبر منشعب و یک محله مسکونی را به راسته نوغان متصل می کرده است . چون این محله در آخر این پل سنگی قرار داشته به نام تپ المحله نامگذاری شده است. محله دستجرد : این محله در شمال شرقی مشهد در حدود نوغان بوده است زیرا اراضی دستجرد در آنجاست و شاید شکل قدیم تر آن دستگرد بوده است که بعدها معرب شده و به شکل دستجرد در آمدها ست. گرد یا کرد ، تقریباً به معنی آباد است وشاید به این مناسبت به آن دستگرد گفته اند که بعد از توسعه مشهد به زور با زو و کمک دست آباد شده بوده است. محله بین محله های عیدگاه و نوغان قرار دارد به همین دلیل عمرش هم کمتر از محله عیدگاه نیست شاه عباس صفوی در اول و آخر خیابان مشهد دو تا دروازه جدید هم به نام های بالا خیابان و پایین خیابان درست کرد . محله پایین خیابان همان امتداد محور عمده ارتباطی شهر از بست پایین حرم مطهر حضرت رضا (ع) تا پنج راه ته خیابان ( پایین خیابان ) است که طول آن 884 متر بوده است . براساس برآوردهای انجام گرفته این محله دارای 1585 خانوار جمعیت 1288 دربند مغازه بوده است حدود 12 کاروانسر
ا در این محله که عمده در حاشیه پایین خیابان بوده اند، قرار داشته است. شغل و کار مردم این محله بیشتر پیشه وری خرده پا ، بقال ، خرده فروش ، سبزی کار ، قصاب ، کفاشی ، کلاه دوز و نعل بند بوده است .
محله قبر میر : این محله در قسمت شمال شرقی مشهد و در داخل محله نوغان قرار گرفته است درباره علت نامگذاری این محله گفته ها متفاوت است بعضی می گویند که میریکی از خاندانهای قدیم محله بوده است و به علت این که در این محل دفن گردیده است به قبر میر معروف شده است . در این محله بازاری هم بوده که در آن به فروش پارچه و فرش اقدام می کردند. علاوه بر کوچه میر کوچه های قدیمی دیگر هم در محله وجود دارد ، مثل کوچه لایق ، کوچه کشمریها ، کوچه طالبیان ، کوچه صندوق سازان ، کوچه تاجرها ، کوچه سیاه آب.
محله عیدگاه : در جنوب شرقی حرم مطهر قرار دارد. خیابان صفوی در شمال ، خیابان فردوسی در جنوب بلوار و فلکه 17 شهریور در شرق وقسمتی از فلکه حضرت و خیابان امام رضا (ع) در غرب این منطقه واقع شده است. در گذشته تنها کوچه عیدگاه ( راسته عیدگاه ) و کوچه زنجیر و کوچه سیروس بوده است و سپس محله جدیدها در همین منطقه به وجود آمده از کوچه های مهم دیگر کوچه باغ حسنخان و کوچه شمس را می توان نام برد. این منطقه هم مانند منطقه نوغان است با همان خصوصیات محلات قدیمی ، خانه ها تماماً قدیمی با همان مصالح ساختمانی که از چوب و خشت خام و کاه گل تشکیل شده است. نوسازی و یا تعمیر خانه ها در محل خیلی کم انجام شده است. محله عیدگاه در جنوب شهر و سر راه ری و عراق عجم و ولایت های جام و هرات بوده ( یعنی شرق محله سرشور و غرب محله پایین خیابان) . در قرن دهم هجری یکی از دروازه های شهر در محله عیدگاه قرار داشته و از زمان صفویه محله عیدگاه در کتابهای تاریخی به عنوان یکی از قدیمی ترین دروازه های شهر نام برده شده است. شغل مردم عیدگاه: شالبافی ، شاطر نانواها، صابون فروش ها و هیزم کش ها ، عشال ، طبیب ، صراف ، الیجه باف ، بقال ، پاکار ، چادرباف ، چرخ تاب ، زرگر ، حجار، کاتب ، مقنی ، مسگر و غیر از این موارد کلانتر یا داروغه شهر هم در این محله زندگی می کرده است. وجه تسمیه : در خصوص وجه تسمیه محله عیدگاه اقوال مختلفی وجود دارد از جمله این که عیدگاه محل برگزاری اعیاد و مراسمات سنتی ، دینی مرسوم در بین مردم شهر مشهد بوده است. ولی به دلیل وجود بارگاه حرم مطهر چندان معقول به نظر نمی رسد که مراسمات در این محل برگزار گردد با این حال بیانگر وجود اتفاق یک حادثه در این محل است که به عیدگاه مشهور شده است . عده ای معتقدند به دلیل خودداری متجاوزان از قتل عام مردم محله مردم آن جشن گرفتند که به محله عیدگاه مشهور شده است.
محله سرحوضان : حوض در لهجه مشهدی به معنی آب انبار است و محله سرحوضان قطعاً در ابتدای حوض یا اب انباری قرار داده است محدوده سرحوضان در مطلع الشمس چنین ذکر شده است این محله نیز در جنوب شهر است که این محله و عیدگاه از طرف قبله محاذی خیابان سفلی می باشد و سرحوضان مابین خیابان و عیدگاه است.
محله جدیدها : این محله بدین خاطر به این اسم معروف شده است زیرا در سال 1838 در یک اغتشاش ضد یهود که منجر به قتل 35 نفر یهودی به دست انبوه جمعیت شد بقیه به اجبار مسلمان شدند. آنها به نام جدید مشهورند اگر چه به پیروی از پیامبر اسلام تظاهر می کردند اما در واقع مثل همیشه یهودیان معتقدی بوده اند. یهودیان مسلمان شده مراسمهای مذهبی خود را انجام می داده اند و گاه بیگاه عده ای را به مساجد می فرستادند . یهودیان از ازدواج با مسلمانان خودداری می کردند این محله در نزدیکی محله عیدگاه واقع شده بود که ساختمانها و حیاط هایشان به یک دیگر راه دارند.

زیارتگاههای مشهد
 
گنبد خشتی
بنای تاریخی- مذهبی موسوم به «گنبد خشتی» در یکی از گذرهای قدیمی مشهد منشعب از میدان طبرسی به نام چهار سوق نوغان قرار دارد. این بنا مدفن «سلطان غیاث‌الدین محمد» از سادات مشهور موسوی شهر مشهد است که نسب شریفش با هفده واسطه به امام موسی بن جعفر(ع) می‌رسد. بر روی سنگ مزارش این چنین کتیبه شده: « مرتضی، اعظم سلطان النقباء، غیاث‌الدنیا والدین، امیر سلطان محمد بن سلطان النقباء بدرالمله والدین طاهر...» و در ادامه تاریخ وفاتش ماه رمضان المبارک سال 832ه.ق آمده است. جایگاه اجداد وی بسیار متعالی و اشخاص ذی نفوذی بوده‌اند به نحوی که در سده پنجم تا نهم هجری اداره اصلی حرم حضرت رضا(ع) را به عهده داشتند به همین علت نام آن‌ها بر روی اغلب اشیاي تاریخی آستان قدس رضوی مانند کاشی‌های سنجری، سنگاب خوارزمشاهی و در مسجد بالا سر کتیبه شده است. ایشان در قرون هفتم تا نهم هجری نقیب سادات شهر مشهد و در سده نهم تا یازدهم هجری از جمله بزرگان این شهر بوده اند. گویا بنایی که بر مزار وی ساخته شده همزمان با وفاتش در زمان سلطنت شاهرخ تیموری بوده است. بنابراین قدیمی‌ترین بنای مشهد پس از حرم مطهر بر جای مانده از سادات موسوی است. وجه تسمیه بنا به «گنبد خشتی» نیز به دلیل آجری یا خشتی بودن آن بوده است. فضای ورودی بنا از ضلع جنوبی آن وارد رواقی چهار ضلعی می‌شود و سپس به محوطه اصلی، با چهار شاه‌‌نشین منتهی می‌گردد. در زمان احداث بنا «سوره ملک» با خط خوش ثلث در زیر پوشش داخلی، کتیبه شده، لبه‌های چهار ایوان نیز با سوره واقعه به قلم شیوای ریحان آراسته گردیده است. بنابر شواهد، گنبد خشتی در زمان قاجار مرمت و فضای داخلی آن با نقاشی وکتیبه مزین شده است.
بقعه ابوزید ربیع بن خثیم اسدی (خواجه ربیع) مشهد
یکی از رویدادهای مهم تاریخی توس در نیمه دوم قرن اول ه.ق مهاجرت «ربیع بن خثیم» به خراسان و توطن و سرانجام وفات او در نوغان است. بنابر قراين تاریخی دوران اقامت خواجه ربیع در خراسان از حدود سال‌های 35 و 36 ه.ق آغاز گردیده و تا سال‌های پایانی حکومت یزید بن معاویه ادامه داشته است که سرانجام در سا ل61 تا 63ق وفات یافته است، وی در تاریخ اسلام از جمله تابعین و از یاران صمیمی ابن مسعود صحابی بزرگ پیامبر و در زمره زهاد ثمانیه و از پیشگامان تفسیر و حدیث نام برده شده است. می‌نویسند: وی در ورع و پارسایی شهره بوده و در نزد مردم مقام و منزلتی عظیم داشته است. تاریخ احداث آرامگاه اولیه خواجه‌ربیع مشخص نیست اما نوشته‌‌های تاریخ نویسان بیشتر معرف بنیان بنای فعلی در عصر صفوی است که در سال 1031ق به امر شاه عباس صفوی و به دست الغ‌الرضوی خادم ساخته شده است. بر روی قبر ضریحی مجلل قرار گرفته و دیوارهای بقعه با کاشیکاری‌های معرق و ممتاز و گچبری‌های زیبا تزيین گردیده است. همچنین کتیبه‌های خوش نقش با زمینه لاجوردی که با خط سفید و به قلم زیبای علیرضا عباسی خطاط معروف عصر صفوی مرقم گردیده به آن زینت بخشیده است. در بالای یکی از این کتیبه‌ها نوشته شده: قال الرضا(ع): «ما حصل لی من القدوم بخراسان الزیاره ربیع بن خثیم». آرامگاه وی در انتهای خیابان عبادی و یا خواجه ربیع قرار دارد.
 
 
 
آستان متبرکه امام‌زادگان سید ناصر و سید یاسر (علیهما السلام)
روستای گلستان واقع در 4 کیلومتری شهر طرقبه علاوه بر جاذبه‌های طبیعی و ییلاقی دارای جایگاه مذهبی بوده و آستان متبرکه امام‌زادگان سید ناصر و سید یاسر (علیهما السلام) در ابتدای ورودی به این روستای زیبا قرار دارد. بنا بر متون کهن از جمله کنزالانساب به قلم سید مرتضی، این امام زادگان از برادران بلاواسطه امام رضا(ع) می‌باشند. یادگارهایی از سلاله پاک رسول‌الله(ص) که پس از عزیمت آن امام همام به خراسان به همراه انصار و برادران خود به این سرزمین به ویژه توس هجرت نمودند. این مکان مقدس جایگاهی است که نسیم ولایت و امامت روح عاشقان را نوازش می‌‌‌دهد و زبان‌ها به بیان عشق و ارادت امام‌زادگان به نجوا در می‌آ ید و در زمره مکان‌هایی است که به سبب خاکسپاری اولیاء خدا، به آن بزرگواران انتساب یافته و همواره از مزیت‌های معنوی و ارزش‌های خاص برخوردار می‌باشد. به درستی روشن نیست اولین بنای بقعه بر مزار امام‌زادگان سید یاسر و سید ناصر (علیهما السلام) در چه زمانی و در کدام دوران اسلامی بنیان شده است. گویا تا سال 1342ش محل مزار منحصر به بقعه‌ای گلین بوده که به همت خیرین به تدریج متحول گردید و اکنون این آستان متبرکه مشتمل بر بنایی جدید الاحداث با نمای امروزی آراسته به کاشی‌های معرق است که در میان فضای داخلی دو ضریح فلزی بسیار زیبا بر روی مضجع شریف امام‌‌زادگان نصب گردیده است. اخیراً این مکان با افزایش فضاهای گوناگون توسعه و گسترش بسیاری یافته است. این مکان در حال حاضر علاوه بر زائرین ایرانی، پذیرای مسافران از کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس بوده و یکی از اماکن زیارتی – مذهبی مهم شهر مشهد به شمار می‌آید.
آرامگاه خواجه اباصلت هروی
به استناد بعضی از روایات و منابع معتبر تاریخ اسلام، عبدالسلام بن صالح بن سلیمان ایوب بن میسره مشهور به «خواجه اباصلت هروی» از دانشمندان، محدثین، متکلمین و راویان به نام عصر خود بوده که به نقل از مجالس‌المؤمنین ولادت وی حدود 160ه.ق یا نیمه دوم سده دوم هجری در مدینه روی داده و بدین سبب که اجدادش از هرات بوده‌اند به «اباصلت هروی» معروف گردیده است. وی پس از ورود امام رضا(ع) به خراسان به این ناحیه آمد و در سفر و حضر ملازم و همراه حضرت علی بن موسی الرضا(ع) و راوی صریح چگونگی شهادت آن حضرت به دست مأمون عباسی بود. وی با توجه به رخدادهای سیاسی دوران عباسیان تا هنگام وفاتش به دور از انظار زندگی می‌کرد. بنا به قول سمعانی اباصلت در سال 232ق و بنابر نقل «خطیب بغدادی» در تاریخ بغداد و «ابن تغری بردی» در آخر شوال 236ه.ق در زمان حکومت طاهر بن عبد الله بن طاهر در خراسان، دارفانی را وداع گفت. بنای پیشین آرامگاه گویا بقعه‌ای نیمه مخروبه بوده که مقارن با گسترش شهر مشهد و به همت کربلايی محمد علی درویش از عرفای سده هشتم هجری به صورت یک بنای چهارضلعی و گنبدی بر فراز آن تجدید بنا گردید و در حدود سال‌های 1310 و 1352ش مرمت‌ها و الحاقاتی در آن صورت گرفت. همچنین در سال‌های اخیر بنای آرامگاه با زیر بنای 920 مترمربع با شیوه جدید بازسازی شده و نمای ضریح هشت ضلعی بقعه متبرکه این بنا امام هشتم(ع) ساخته شده است و پیرامون آن نیز تسهیلاتی را از جمله خدمات رفاهی، رستوران، چایخانه، بخش اداری، تجاری و پارکینگ برای زائرین فراهم آورده‌اند این مجموعه در فاصله 10 کیلومتری شرق شهر مشهد در حاشیه جاده فریمان – مشهد قرار دارد.
آرامگاه هرثمه بن اعین
بنای آرامگاه منسوب به ابوحبیب هرثمه بن اعین مشهور به «خواجه مراد» از اصحاب خاص حضرت علی بن موسی الرضا(ع) در 12 کیلومتری شرق مشهد از سمت راست جاده فریمان در دامنه کوه واقع گردیده است. با استناد به کتب معتبر شیعه نظیر معاجن الائمه (باب هشتم)، تحفه المجالس، تحفه الاحباب، سفینه البحار ، نور الابصار و... چنین استنباط می‌گردد، هرثمه بن اعین از محبت کامل و اخلاص شایسته‌ای نسبت به امام هشتم(ع) برخوردار بوده است، همچنین علامه مامقانی مولف تنقیح المقال فی علم الرجال می‌نویسد: به رغم این که وی راوی چگونگی شهادت حضرت رضا(ع) بود، در زمره شیعیان پاکباخته آن امام بزرگوار به شمار می‌آمد که با همین اعتقاد و تفکر شیعی جان خود را از دست داد و در سال 210 ه.ق به شهادت رسید. برخی منابع وی را از سرداران مأمون معرفی می‌نمایند که از مدینه تا توس حضرت رضا(ع) را همراهی کرد و پس از شهادت آن امام اقدام به افشاگری علیه مأمون نمود. گویا تا سال 1300ه.ق، بنای قابل توجهی بر فراز مدفن هرثمه بن اعین وجود نداشته زیرا مولف "مرات السفر" در عصر قاجار تنها به ابنیه مجاور آن مانند ایوان طرق و مزار خواجه اباصلت هروی در همان حدود اشاره کرده است. بنای پیشین آرامگاه شامل گنبد خانه‌ای به طول و عرض30×4×4 متر با گلدسته‌های کم ارتفاع مزین به کاشی‌کاری و ایوان بوده است که در تغییر و تحولات امروزی بنایی جدیدالاحداث جای آن را گرفته و تسهیلاتی از جمله اتا‌ق‌های اقامت و زائرسرا، رستوران، فضای اداری، پارکینگ و بازارچه برای زائرین و مجاوران ایجاد نموده‌اند.
مزار سید عبد الله الاسحاقی
بنای آرامگاه این امام‌زاده در فاصله 10 کیلومتری مشهد و در جاده امرقان سفلی در روستای برزش‌آباد، در میان آرامستان واقع شده است. علاوه بر زائرین محلی، از نقاط اطراف، ارادتمندانش برای زیارت این شخصیت به محل آرامگاه مشرف می‌شوند. بر روی سنگ قبر قدیمی موجود به خط نستعلیق بسیار زیبا نام و نسبت وی: امیر نظام الدین علی الحسینی العلوی الشوشتری المشهور به برزش آبادی و تاریخ وفاتش 869ق ذکر شده است. اطراف این بنا سنگ قبرهایی است که به صورت‌های مختلف دیده می‌شود.
آرامگاه امام‌زاده اسماعیل
بقعه متبرکه امام‌‌زاده اسماعیل یا شاهزاده اسماعیل در فاصله 30 کیلومتری مشهد به سمت نیشابور و در روستای امان‌آباد واقع شده است. در کنار بنا زائرسرایی نیز برای اطراق و عبادت ارادتمندان ایجاد شده است. همچنین ضریح فلزی جدیدی نیز بر روی مزار نصب شده است. باستناد شواهد موجود، نسب ایشان به امام حسین(ع) می‌رسد.
بقعه متبرکه خواجه شیخ محمد زمان
این بقعه متبرکه در فاصله 25 کیلومتری شهر مشهد به سرخس در روستای شرشر، بر روی یک بلندی واقع شده است. زائرین بسیاری از اهالی و روستاهای اطراف برای زیارت خواجه بدین سوی مشرف می‌شوند. محل مزار محصور در ضریحی فلزی و فضای داخلی بقعه آراسته به تصاویر و عبارات مذهبی است.
کرامات و نشانه‌های حضور امام هشتم(ع) در روستای دهسرخ
روستای دهسرخ علاوه بر بقعه سید عبدالعزیز(ع) دارای دو نشانه متبرک از هجرت هدفمند تاریخی - سیاسی حضرت علی بن موسی الرضا(ع) از مدینه به مرو و کرامات آن موسوم به تخت امام و چشمه امام می‌باشد توجه اهالی و مناطق مجاور است. 1) تخت امام در باور اهالی دهسرخ، تخت امام همان مکانی است که حضرت رضا(ع) با یاران خود در آن جا نماز به پای داشتند و از کرامات آن امام قطعه زمینی که بر روی آن ایستاده بودند حرکت کرده و به صورت پشته‌ای برجسته از زمین‌های اطراف متمایز گردیده است. تخت امام زمینی است به مساحت تقریبی 600 مترمربع که در فاصله چند قدمی از چشمه امام قرار دارد. در ورودی این مکان اشعاری به چشم می‌خورد که مضمون آن اشاره به چگونگی ورورد حضرت به روستای دهسرخ دارد. از طرفی در فصل بهار و تابستان این مکان جایگاهی متبرک برای اجرای مراسم مذهبی یا تعزیه‌خوانی و توزیع غذای نذری است. 2) چشمه امام مولف منتهی الامال و بعضی منابع معتبر شیعه درباره کیفیت ظهور این چشمه در دهسرخ از عبدالسلام بن هروی روایت نموده‌اند، حضرت رضا(ع) در راه توس به قریه‌الحمراء (دهسرخ) رسید. یاران همراه امام عرض کردند یابن رسول‌الله آفتاب وقت ظهر را نشان می‌دهد آیا نماز به جای نمی‌آورید، حضرت زمانی که خواستند وضو بگیرند با دستان مبارک زمین را حفر نمودند و در این حال آب زلالی از زمین جوشیدن گرفت و تا به امروز اثرش باقی‌مانده است. مردم معتقدند آب این چشمه شفابخش است.
مقبره امام‌زاده سید عبدالعزیز(ع)
با عبور از سنگفرش‌های معابر و گذرهای روستای دهسرخ، در ضلع شمالی بنايی جلب‌نظر می‌‌نماید که در میان اهالی و مناطق مجاور به بقعه "سید عبدالعزیز بن موسی بن جعفر(ع)" برادرزاده حضرت رضا(ع) مشهور است. از بنای اولیه این مکان شواهدی مکتوب در دست نیست، اما بقعه فعلی در دوره قاجار بنیان گرفته است. این بنا با نمای شش وجهی و گنبدی بر فراز آن فضای معنوی خاصی را برای این روستا ایجاد نموده و در سال‌های اخیر با احداث حسینیه‌ای متصل به آرامگاه بر وسعت آن افزوده شده است‌. در میان گنبدخانه نیز مضجع شریف آن بزرگوار و محصور در ضریحی فلزی است.
آرامگاه امام‌زادگان بی‌بی صنوبر و میر سبحان ولی
از جمله اماکن و زیارتگاه‌های شهرستان مشهد مقبره‌‌ای است منسوب به مدفن امام‌زادگان «بی‌بی صنوبر و میر سبحان ولی» که این آستانه متبرکه در 45 کیلومتری جاده مشهد - کلات به طرف سد کارده در روستای ییلاقی خواجه حسین واقع است. بنابر روایات مدفونین در این بنا از منسوبین به حضرت موسی بن جعفر(ع) می‌باشند. مقبره میر سبحان ولی در فضای داخلی بنایی جدید و مزار بی‌بی صنوبر در محوطه‌ی مقابل با ضریح فلزی کوچک روی آن قرار دارد دیده می‌شود. بنای مقبره این امام‌زادگان مورد احترام اهالی و مناطق مجاور می‌باشد.
مزار سید عبادالله الصالحین
بقعه متبرکه امام‌زاده سید عبادالهس الصالحین در 45 کیلومتری مشهد در جاده التیمور و امرغان در روستای "هندل‌آباد" واقع شده است. در کنار این بنا محل یک باب زائرسرا برای استراحت و اطراق موقتی در حال ساخت است. همچنین اخیراً ضریح جدیدی در فضای داخلی بقعه نصب شده است. این بقعه در نزد اهالی به خزر که معروف است.
آستانه متبرکه امام‌زاده یحیی(ع)
این آستانه متبرکه و مکان زیارتی در فاصله حدود 50 کیلومتری شمال‌شرقی شهر مشهد و در یک کیلومتری روستای میامی در بخش رضویه قرار دارد مدفون در این مکان امام‌زاده یحیی بن حسین بن زید یکی از فرزندان زید بن علی بن حسین(ع) می‌باشد. وی که حسین نام داشته دارای چندین فرزند بوده که یکی از آنها به نام یحیی با کینه ابوالحسن شناخته می‌شد. بنای مزبور مشتمل بر رواقی چهار ضلعی، گنبد فیروزه‌ای رنگ دو پوسته، مناره‌های طرفین ورودی و کتیبه‌ای سنگی بر سردر آن به تاریخ 937ق است. بنای مزبور مقارن با سال‌های اولیه حکمرانی شاه طهماسب صفوی بنیان گرفته است. به استناد مضمون کتیبه هویت صاحب مزار در زمان ساخت مقبره برادرزاده یحیی بن زید تصور شده، اما ارادتمندان این آستانه میامی را آرامگاه یحیی بن زید می‌پندارند. بنابر تواریخ موجود یحیی بن زید هم ظاهراً در سال207 یا 209ق در بغداد دارفانی را وداع گفته است. با این همه علاوه بر گردشگران مذهبی داخلی در سال‌های اخیر مسلمانان کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس توجه ویژه‌ای به این مکان معطوف داشته‌اند. طرح جامع توسعه اماکن این آستانه مقدسه در محدوده‌ای به وسعت 55 هکتار توسط اداره‌کل اوقاف و امور خیریه خراسان رضوی در حال اجرا می‌باشد که در این کاربری‌ها زائرسرا، کشتارگاه جهت نذورات، آشپزخانه عمومی، فروشگاه و محل اسکان موقت پیش‌بینی شده است. همچنین در نزدیکی این مجموعه تفریحی – زیارتی چشمه آب معدنی در دامنه کوه جریان دارد. سنگفرش اطراف بنای مرکزی همواره محل اطراق مناسبی برای ارادتمندان این امام‌زاده به شمار می‌آید.
آرامگاه متبرکه امام‌زاده سید محمد علوی
بنای آرامگاه در فاصله 60 کیلومتری جاده مشهد – تربت حیدریه و در حاشیه جاده بر روی یک بلندی واقع شده است. شخصیت مدفون در این بنا، امام‌زاده سید محمد علوی از نوادگان حضرت موسی بن جعفر(ع) می‌باشد. در حال حاضر این مکان با امکانات نسبی و زیارتی پذیرای زائرین و مسافرانی است که از این راه تردد می‌نمایند. پوشش طبیعی و مناظر اطراف این مکان آکنده از درختچه‌های کوتاه است. اخیراً نسبت به عمران و توسعه فضاهای اطراف و صحن امام‌زاده و ساختمان اقداماتی از جمله محوطه‌سازی، نهال کاری و... انجام گرفته است.
آرامگاه امام‌زاده سید نورالله مشهد
در فاصله 70 کیلومتری شهرستان مشهد و در جاده تربت حیدریه روستایی موسوم به زیارت قرار دارد که نام آن به واسطه وجود بقعه منسوب به امام‌زاده سید نورالله می‌باشد و در بین اهالی و مناطق اطراف از جایگاه و مذهبی ویژه‌ای به لحاظ قداست و احترام برخوردار است. سنگ قبری که بر روی مزار وی قرار گرفته نشان می‌دهد که ایشان از نوادگان امام موسی بن جعفر(ع) بوده و در این مکان به شهادت رسیده‌اند. در میان فضای داخلی بقعه ضریح فلزی جدیدی نصب شده است.
بقعه امام‌زادگان هاشم و محتشم
به فاصله 75 کیلومتری از شهر مشهد و در روستای پیوه‌‌ژن توفقگاهی قرار دارد که علاوه بر جنبه مذهبی از نظر گردشگری نیز حايز اهمیت است. بنابر اقوال گوناگون، شخصیت‌های مدفون در بنا، امام‌زادگان هاشم و محتشم (علیهماالسلام) از نوادگان حضرت موسی بن جعفر(ع) می‌‌باشند. همه روزه زائرین و مسافران بسیاری برای زیارت آرامگاه به این مکان می‌آیند. وجود قنات با آب فراوان سبب سرسبزی محوطه با سایه‌های کوهستانی شده و از نظر امکانات رفاهی در حد مطلوبی قرار دارد.
بقعه امام‌زاده سید ابوالقاسم صالح
روستای ابوالقاسم از نظر موقعیت در 75 کیلومتری شهرستان مشهد در جاده نیشابور واقع گردیده و با وجود کوهستانی بودن آب و هوای مساعدی دارد. در کنار این روستا بنایی به چشم می‌خورد که بنابر شواهد مرقد مطهر امام‌زاده سید ابوالقاسم صالح از نوادگان امام موسی بن جعفر(ع) است که در سال 227ق در این مکان به شهادت رسیده است ضریح فلزی و سنگ لوح قبر داخل بنا در ساماندهی اخیراً به این مکان افزوده شده است.
بقعه امام‌زاده سید جلال
بقعه متبرکه منسوب به امام‌زاده سید جلال در فاصله 80 کیلومتری شهرستان مشهد و در روستایی به نام گونجوک علیا در منطقه‌ای سرسبز و خوش اقلیم واقع شده است. این امام‌‌زاده در بین اهالی و مناطق پیرامون از احترام خاصی برخوردار می‌باشد. بر روی سنگ قبر تازه نصب شده وی که در ضریحی فلزی در فضای داخلی بنا دیده می‌شود نوشته شده: «مرقد مطهر امام‌زاده سید جلال از نوادگان امام موسی بن جعفر(ع) که در این محل به شهادت رسید.» همچنین فضای یک حسینیه نیز متصل به بنای بقعه دیده می‌شود که محل تجمع ارادتمندان امام‌زاده مزبور برای عزاداری و برپايی مراسم‌های مختلف دینی است.