موزه آستان قدس رضوی

اولین موزه در آستان قدس رضوی در سال 1324 در ساختمانی به مساحت 1024 متر مربع در صحن امام خمینی (ره) بنا شد.

این موزه به مدت 40 سال تنها موزه آستان قدس رضوی بود اما با استقرار نظام مقدس جمهوری اسلامی و آغاز تحول بنیادین در تمامی عرصه‌ها، موزه آستان قدس رضوی نیز مسیر توسعه را پیمود و در طی سال‌های پس از انقلاب شكوهمند اسلامی ایران چندین بار دچار تغییر و دگرگونی شد.

مجموعه موزه‌های آستان قدس رضوی متشكل از 12 گنجینه به قرار ذیل است:

گنجینه قرآن و نفایس: اهمیت این گنجینه به صحف و قرآن‌های نفیس آن از جمله قرآن‌های منسوب به امام علی (ع)، امام حسن (ع)، امـام حسین (ع)، امـام سجاد (ع) و امـام رضا (ع) می‌باشد. قرآن‌های این گنجینه به خط خطاطان مشهور جهان اسلام، با تذهیب و طرح‌های زیبا و ظریف و روی پوست آهو یا ورق‌های كم نظیر و ارزشمند نوشته شده اســت. شگفتی‌های این گنجینه چنان بی‌منتهاست كه خضوع و تجلیل تماشــاگران را مضــاعف می‌سازد.

گنجینه تخصصی فرش: این مجموعه شامل 37 تخته قالی و قالیچه است كه از میان نفیس‌ترین فرش‌های موجود در آستان قدس رضوی انتخاب شده است. بافت ظریف و لطیف، طرح‌ها و نقش مایه‌های بدیع و رنگ‌های موزون قالی‌های این گنجینه بسیار چشمگیر است. از آن جمله قالی هفت شهر عشق (كه نمای هفت شهر مقدس مكه، مدینه، نجف، كربلا، كاظمین، سامرا و مشهد در آن بافته شده است) و قالی گلابتون (كه در آن تارهایی از ابریشم با رشته نازك طلا یا نقره پیچیده شده است) را می توان نام برد.

گنجینه هدایای مقام معظم رهبری: طبقه همكف ساختمان موزه قرآن به مساحت 400 متر مربع فضای نمایشی از سال 1373 به محل نمایش هدایای مقام معظم رهبری [هدیه ارزشمند مقام معظم رهبری به كتابخانه آستان قدس] اختصاص یافته است. اشیاء این گنجینه شامل آثار هنری (تابلوهای خط و تذهیب، نقاشی، فرش، تراش روی شیشه، معرق چوب، معرق صدف، سوزن دوزی، قلمزنی روی مس)، انواع ظروف (چینی، كریستال، نقره ...)، ماكت‌ها، مدال‌ها و ... می‌باشد كه توسط شخصیت‌های ملی و خارجی به مقام معظم رهبری هدیه شده است. گنجینه تاریخ مشهد: آثار این بخش گذشته از امتیاز هنری و تاریخی به علت ذكر تاریخ و نام سازنده و محل ساخت از اهمیت خاصی برخوردار است. اغلب این آثار كه توسط زائران امام رضا (ع) اهدا شده را می‌توان در دو بخش تقسیم كرد؛

ابزار و ادواتی كه در حرم مطهر كاربرد داشته نظیر ابریق، گلگیر شمع، قفل ها

آثار مربوط به بنای حرم مطهر، همچون ضریح قدیمی، محراب‌ها، كاشی‌ها

گنجینه سكه و مدال: یكی از گنجینه‌های نفیس آستان قدس رضوی، مجموعه سكه‌ها و مدال‌های آن است كه در حال حاضر برحسب ظرفیت مكان از بین صدها سكه و مدال خزانه آستان قدس رضوی، تعداد 407 سكه از دوره‌های سلوكی، اشكانی، ساسانی، خلفای اموی، سامانی، آل بویه، خلفای عباسی، غزنوی، سلجوقی و صفویه به همراه 99 عدد مدال به نمایش گذاشته شده است. سكه‌های ولایتعهدی امام رضا(ع) به تاریخ 202 و203 هجری قمری از جمله سكه‌های بسیار نفیس این مجموعه است.

گنجینه ظروف: در این گنجینه بیش از 150 عدد ظرف از دوره‌های مختلف تاریخی به نمایش درآمده است[نمایشگاه چراغ‌های قدیمی در آستان قدس رضوی]. از آن جمله دیس چینی هشت پرآبی، سفید با نقش اژدها و سیمرغ، نماد امپراطور و ملكه یا آسمان و زمین، متعلق به قرن 16 میلادی.

گنجینه تمبر و اسكناس: در این موزه از 180 كشور جهان، حدود 50 هزار قطعه تمبر، برحسب ترتیب زمانی و دوره‌های تاریخی در دو بخش در معرض نمایش قرار گرفته است. تمبرهای ایرانی، شامل دوره‌های قاجار، پهلوی و جمهوری اسلامی ایران و تمبرهای خارجی، متعلق به هر كشور برحسب قاره‌های پنجگانه جهان. اولین تمبر پستی ایران معروف به تمبر شیـر و خورشید متعلق به زمـان ناصـرالــدین شـاه قاجار و تمبر نیمه ناصری (به علت گران بودن قیمت تمبر آنها را نصف می‌كردند) از جمله تمبرهای ارزشمند این مجموعه می‌باشند.

گنجینه سلاح‌های گرم و سرد: در این گنجینه ابزار و ادوات رزمی تاریخی در معرض نمایش است. از آن جمله شمشیر فولادی با دسته عاج مزین به نقوش و كتیبه زركوب روی تیغه و تبرزین فولادی زركوب قلمزنی شده با دسته چوبی و روكش چرمی.

گنجینه ابزار نجوم و ساعت: در این مجموعه انواع اسطرلاب، تلسكوپ‌های شكستی و انعكاسی، كره‌های جغرافیایی، قطب‌نما، سمت‌یاب‌ها و ساعت‌های دیواری، پاندولی، رومیزی به نمایش گذاشته شده است. از آن جمله می‌توان از ساعت آفتابی با صفحه سنگی و اعداد رومی ساخته شده در سال 1733 میلادی نام برد.

گنجینه صدف و حلزون‌های دریایی: این مجموعه 1300 قطعه صدف و حلزون، عجایبی از شگفتی‌های خلقت آفریدگار را در برابر تماشاگر به نمایش می‌گذارد. این مجموعه توسط آقای محمد سعید فواد وهبه به آستان قدس رضوی اهداء شده است.

گنجینه هنر نقاشی: در این موزه آثار هنرمندان برجسته ایرانی و خارجی به نمایش گذاشته شده است. از آن جمله می‌توان به آثار پنجمین روز آفرینش، عصر عاشورا، یتیم نوازی حضرت علی(ع) و اولین پیام از استاد فرشچیان، منظره شهر، و اثر ویلیام جیمز اشاره نمود.

موزه ملك: مرحوم حاج آقا حسین ملك فرزند ارشد مرحوم حاج محمد كاظم ملك التجار در نهم ربیع الاول سال 1293 در تهران متولد شد. مرحوم ملك از دوران جوانی به مطالعه و جمع آوری و نگهداری كتاب علاقه‌مند بود و این عشق و علاقه كه تا آخر عمر ادامه داشت، سر آغاز مجموعه گرانقدری شد كه امروز شهرت جهانی دارد. مرحوم ملك در سال 1316 شمسی كتابخانه، موزه و املاك خود را وقف آستان قدس رضوی كرد. تا زمانی كه وی در قید حیات بود اختیار خرید كتاب و اشیای نفیس برای موزه و نیز اداره امور كتابخانه را خود عهده دار بود. حاج حسین ملك در سال 1351 در سن 100 سالگی بدرود حیات گفت. مرحوم ملك با امكانات مالی وسیعی كه در اختیار داشت برای حفظ میراث فرهنگی تلاش‌های قابل تقدیری انجام داد. با آشنایی گسترده‌ای كه با مجموعه داران كتب و آثار نفیس ایران برقرار كرده بود آنها را به هر قیمت ممكن خریداری می كرد و به مجموعه وقفی خود می‌افزود. علاوه بر آثار فوق بر اساس وقفنامه موجود، درصدی از درآمد موقوفات صرف خرید كتاب و اشیای نفیس می شود. مرحوم ملك، اولین مكان كتابخانه را در منزل مسكونی خود واقع در بازار بین‌الحرمین تهران قرارداد. این منزل كه در دوره قاجار ساخته شده 1700 متر مربع زیر بنا، سه حیاط اندرونی و بیرونی و تعدادی اتاق و تالار دارد. با افزایش تعداد كتاب‌ها و اشیای موزه‌ای نیاز به فضای بیشتری احساس می شد تا اینكه مرحوم ملك در سال 1338 زمین مناسبی را در محل باغ ملی برای این منظور در نظر گرفت و به وسیله وقفنامه انحصارا برای احداث كتابخانه و موزه وقف كرد و املاك فراوانی را به آستان قدس رضوی واگذار كرد تا از این رهگذر مخارج اداره و توسعه موزه و كتابخانه تامین شود. ساختمان جدید كتابخانه و موزه در زمینی به مساحت 5120 متر مربع بر اساس وقفنامه و با پیگیری‌های خانم عزت ملك، دختر مرحوم ملك به عنوان ناظر استصوابی و همت مسئولان آستان قدس رضوی ساخته شد و آثار موجود در ساختمان قدیمی و منزل مسكونی مرحوم ملك كلا به ساختمان جدید منتقل شد. بنای كتابخانه و موزه ملی ملك دیوار به دیوار موزه ملی ایران قرار دارد، در جایی كه روزی مشهور به میدان مشق بود. چشم انداز كلی ساختمان كه بر اساس معماری اصیل ایرانی- اسلامی شكل گرفته بیننده را به یاد بارگاه ملكوتی امام رضا (ع) می‌اندازد. سردر اصلی این بنا با كاشیكاری معرق و مقرنس‌های زیبای خود ما را به درون بنا دعوت می‌كند. مجموعه ساختمان و موزه حدود 10000 متر مربع زیر بنا دارد و شامل سه بخش كلی كتابخانه، موزه و بخش‌های خدماتی است. ساختمان دارای دو بازو در قسمت شمال و جنوب است كه با مرتفع شدن بخش میانی ساختمان، عظمت و اقتدار معماری اصیل سنتی به نمایش گذاشته شده است.

این بنا شامل 3 طبقه زیرزمین، همكف و طبقه اول است و علاوه بر آنها 3 طبقه فوقانی دارد كه مخزن كتاب‌هاست و قسمت مرتفع و میانی ساختمان را تشكیل می‌دهد. زیرزمین شامل سالن تمبر، قالی، مخزن موزه و قلعه كتاب است. طبقه همكف دارای سالن آثار هنری شامل تابلوها و مبلمان، گلدان و قلمدان هاست و در همین طبقه سالن ویژه مطالعه برادران و خواهران است. موزه دارای تنوع موضوعی است اما به هنگام ساماندهی این موزه، سالن‌های مجزا برای آثار همسان و هماهنگ پیش بینی شده، به گونه‌ای كه می‌توان موزه ملك را جزء موزه‌های موضوعی طبقه بندی كرد.

موزه آستان قدس رضوی